The Village Revolution of 1936: When Sardar Patel and Nehru Defined Brotherhood at Faizpur

Sardar Patel's selfless act at Faizpur 1936 fostered unity, allowing Nehru to lead. This rural session embodied India's spirit, sparking a revolution

Watch on YouTube

---

The Village Revolution of 1936: When Sardar Patel and Nehru Defined Brotherhood at Faizpur

ફેઝપુર ૧૯૩૬: જ્યારે ગામડાની ધૂળમાં આઝાદીનો સૂરજ ઊગ્યો અને સરદારે ત્યાગનો નવો ઈતિહાસ લખ્યો!

આજે આપણે વાત કરવી છે ૧૯૩૬ના વર્ષની, મહારાષ્ટ્રના એક ટચુકડા ગામ 'ફેઝપુર'ની. આ એ સમય હતો જ્યારે આખું ભારત આઝાદીના સપના જોતું હતું, પણ નેતૃત્વ કોણ કરશે એ સવાલ ઊભો હતો.

મિત્રો, કલ્પના કરો કે આજે કોઈ પક્ષમાં બે મોટા નેતાઓ હોય અને અધ્યક્ષ બનવાની વાત આવે, તો શું થાય? ખેંચતાણ, જૂથવાદ અને નિવેદનોનો મારો ચાલે ને? પણ ૧૯૩૬માં કંઈક અલગ જ બન્યું હતું. લખનૌ કોંગ્રેસ પછી પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ આખા દેશમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. લોકોમાં તેમનું ભારે આકર્ષણ હતું. બીજી બાજુ, આપણા 'લોખંડી પુરુષ' સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું નામ પણ લોકોના મુખે હતું. સરદાર એટલે શિસ્ત અને સંગઠનના પર્યાય.

હવે સવાલ એ હતો કે ફેઝપુર કોંગ્રેસના પ્રમુખ કોને ચૂંટવા? શું નેહરુજી ફરીથી આવશે કે સરદાર સાહેબ બાગડોર સંભાળશે? એ સમયે ચૂંટણી થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા હતી. પણ સરદાર પટેલની દ્રષ્ટિ કંઈક અલગ જ હતી. તેમને ખબર હતી કે જો બે મોટા નેતાઓ વચ્ચે ચૂંટણી થશે, તો અંગ્રેજોને હસવાનું કારણ મળશે અને દેશમાં ભાગલા પડશે. સરદાર સાહેબે એક સેકન્ડનો પણ વિચાર કર્યા વગર પોતાનું નામ પાછું ખેંચી લીધું! આને કહેવાય સાચું નેતૃત્વ. તેમણે માત્ર નામ પાછું ન ખેંચ્યું, પણ પ્રતિનિધિઓને સલાહ આપી કે જવાહરલાલને જ બિનહરીફ ચૂંટી કાઢો.

અહીં એક વાત બહુ સમજવા જેવી છે. સરદાર સાહેબે જવાહરલાલને સમર્થન આપ્યું એનો અર્થ એ નહોતો કે તેઓ નેહરુજીના દરેક વિચાર સાથે સહમત હતા. આપણા ગુજરાતના આ પનોતા પુત્રમાં ગજબની સ્પષ્ટતા હતી. તેમણે નિવેદન આપ્યું કે, "જવાહરલાલ મારા મિત્ર છે, પણ તેમના સમાજવાદના વિચારો અને મારા વિચારો અલગ છે." નેહરુજી 'વર્ગ વિગ્રહ' માં માનતા, જ્યારે સરદાર કહેતા કે મૂડીદારો અને મજૂરોએ સાથે મળીને દેશ માટે કામ કરવું જોઈએ.

સરદાર સાહેબ પોતે ખેડૂત હતા. તેમને ખબર હતી કે 'જોડા ક્યાં ડંખે છે'. તેમણે બહુ સચોટ રીતે કહ્યું હતું કે ખેડૂતોને માત્ર વાતો નહીં પણ નક્કર પરિણામો જોઈએ છે. છતાં, દેશની એકતા માટે તેમણે પોતાના વિચારોને બાજુ પર મૂકીને નેહરુજીનો સાથ આપ્યો. આજે આપણે નાની એવી વાતમાં મિત્રો સાથે સંબંધ તોડી નાખીએ છીએ, જ્યારે આ મહાપુરુષોએ દેશ માટે પોતાની વિચારધારાના તફાવતને પણ ગૌણ ગણી લીધો હતો. આ વાત આપણને આજે પણ પ્રેરણા આપે છે કે મતભેદ હોઈ શકે, પણ મનભેદ ન હોવા જોઈએ.

ફેઝપુર કોંગ્રેસની સૌથી મોટી અને ખાસ વાત કઈ હતી ખબર છે? એ ઈતિહાસમાં પહેલીવાર હતું કે જ્યારે કોંગ્રેસનું અધિવેશન કોઈ ભવ્ય શહેરમાં નહીં, પણ એક નાનકડા ગામડામાં ભરાયું હતું. આ મહાત્મા ગાંધીજીનો આગ્રહ હતો. બાપુ માનતા હતા કે 'ભારત ગામડાઓમાં વસે છે', તો પછી દેશનો અવાજ ગામડામાંથી જ કેમ ન ઉઠવો જોઈએ?

વિચાર કરો મિત્રો, એ જમાનામાં જ્યાં પાકા રસ્તા નહોતા, વીજળી નહોતી, ત્યાં લાખો લોકોની વ્યવસ્થા કરવી એ કોઈ નાની વાત નહોતી. શહેરમાં હોટલો હોય, હોલ હોય, પણ ગામડામાં તો ખુલ્લું આકાશ અને ધૂળની ડમરીઓ જ હોય. પણ ગાંધીજીની હઠ હતી કે આપણે ગામડાના લોકોને તાલીમ આપવી જોઈએ, તેમને આઝાદીની લડતમાં જોડવા જોઈએ. ફેઝપુરે સાબિત કરી દીધું કે જો ઈચ્છાશક્તિ મજબૂત હોય તો ગામડાની માટીમાં પણ ઈતિહાસ રચી શકાય છે.

જ્યારે આટલું મોટું સંમેલન ગામડામાં થવાનું હોય, ત્યારે તેના દેખાવમાં પણ ગામડાની મહેક હોવી જોઈએ ને? આ માટે શાંતિનિકેતનના વિખ્યાત કલાકાર શ્રી નંદલાલ વસુને બોલાવવામાં આવ્યા હતા. ગાંધીજીનો સ્પષ્ટ આદેશ હતો - "શણગારમાં એવી જ વસ્તુઓ વાપરવી જે ગામડામાં સહેલાઈથી મળી રહે."

નંદલાલ બાબુએ વાંસ, પાંદડા અને લાકડાનો ઉપયોગ કરીને આખું 'કોંગ્રેસ નગર' તૈયાર કર્યું. કોઈ ભભકો નહીં, કોઈ મોંઘા પડદા નહીં, માત્ર સાદગી અને કલા! આ પ્રદર્શન એટલું સુંદર હતું કે જે લોકો શહેરી ઝાકઝમાળમાં રહેતા હતા તેમની આંખો અંજાઈ ગઈ. આ જ તો છે આપણું સાચું ભારત! આપણે જે સાદગીની વાતો કરીએ છીએ, તે ફેઝપુરમાં હકીકતમાં જોવા મળી હતી. આજે પણ આપણે જ્યારે 'વોકલ ફોર લોકલ' ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને ૧૯૩૬નું એ ફેઝપુર યાદ આવવું જોઈએ.

મિત્રો, ઈતિહાસમાં બધું જ ગુલાબી નથી હોતું. ફેઝપુરમાં પણ મોટી કસોટી થઈ હતી. લખનૌનું અધિવેશન એપ્રિલમાં થયું હતું, પણ ફેઝપુરનું અધિવેશન ડિસેમ્બરના કડકડતી ઠંડીના દિવસોમાં રાખવામાં આવ્યું હતું. મહારાષ્ટ્રની એ રાતો અને ખુલ્લા મેદાનો! હજારોની સંખ્યામાં ખેડૂતો અને કાર્યકરો આવ્યા હતા. વ્યવસ્થા ટૂંકી પડી. વાંસના ઝૂંપડા એટલી ઠંડી રોકી શકે તેમ નહોતા.

હજારો લોકો આખી રાત હાડ થીજવતી ઠંડીમાં ખુલ્લા મેદાનમાં પડ્યા રહ્યા. તેમની પાસે ગરમ કપડાં નહોતા, પૂરતી રજાઈઓ નહોતી, છતાં કોઈના મોઢેથી ફરિયાદ નહોતી નીકળી. કેમ? કારણ કે તેમના હૃદયમાં આઝાદીની મશાલ સળગતી હતી. આ દ્રશ્ય જોઈને જ પછીથી કોંગ્રેસે નિર્ણય લીધો કે હવે પછીના અધિવેશનો વસંત ઋતુમાં, એટલે કે માર્ચ મહિનામાં કરવા જોઈએ જેથી લોકોને તકલીફ ન પડે. આ એ સમયના નેતાઓની સંવેદનશીલતા હતી. તેઓ લોકોની પીડા સમજી શકતા હતા.

જ્યારે નેહરુજી બિનહરીફ પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા, ત્યારે વિરોધ પક્ષો અને અંગ્રેજ અખબારોએ એવી અફવા ફેલાવી કે હવે કોંગ્રેસ પૂરેપૂરી સમાજવાદી બની ગઈ છે અને નેતાઓમાં ડખ્ખા છે. પણ નેહરુજીએ બહુ ગંભીરતાથી જવાબ આપ્યો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે, "મારા પ્રમુખ બનવાનો અર્થ એ નથી કે કોંગ્રેસે મારા અંગત વિચારો સ્વીકારી લીધા છે. કોંગ્રેસ એક મોરચો છે જેમાં વિવિધ વિચારોવાળા લોકો સાથે મળીને કામ કરે છે."

નેહરુજીએ સ્વીકાર્યું કે અત્યારે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન 'રાજદ્વારી આઝાદી' મેળવવાનો છે. તેમણે સામ્રાજ્યવાદ સામે બધાને એક થવા આહવાન કર્યું. તેમણે કહ્યું કે ભલે આપણા મંતવ્યો જુદા હોય, પણ જ્યારે દેશની વાત આવે ત્યારે આપણે એક મુઠ્ઠી બનીને લડવાનું છે. આ એ જ ભાવના છે જે આજે પણ આપણને ભારતીય તરીકે જોડી રાખે છે.

આ લેખમાં સરદાર પટેલના એક વાક્યનો ઉલ્લેખ કરવો બહુ જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, "કોંગ્રેસના પ્રમુખ પાસે કંઈ સરમુખત્યારની સત્તા નથી હોતી. તે તો એક વ્યવસ્થિત તંત્રના સભાપતિ છે." આ વાક્યમાં કેટલી ઊંડી સમજ છે! સરદાર જાણતા હતા કે વ્યક્તિ ગમે તેટલો મોટો હોય, સંસ્થા હંમેશા તેનાથી ઉપર રહેવી જોઈએ.

સરદાર સાહેબના નિવેદનો વાંચતા આપણને સમજાય છે કે તેઓ માત્ર 'ગર્જના' કરવાવાળા નેતા નહોતા, પણ બહુ મોટા 'સ્ટ્રેટેજિસ્ટ' હતા. તેમને ખબર હતી કે ક્યારે પાછળ હટવું અને ક્યારે હુમલો કરવો. ફેઝપુરમાં તેમનું પાછળ હટવું એ હકીકતમાં દેશને બે ડગલાં આગળ લઈ જવાની તૈયારી હતી.

તમને કદાચ થતું હશે કે ભાઈ, આ તો ૧૯૩૬ની વાત છે, અત્યારે એનું શું કામ? પણ મિત્રો, આજે જ્યારે આપણે નાની-નાની વાતોમાં લડીએ છીએ, ધર્મો અને જ્ઞાતિઓના નામે વિભાજિત થઈએ છીએ, ત્યારે ફેઝપુરનો આ ઈતિહાસ આપણને અરીસો બતાવે છે. વિચારો કે એ સમયે પદ અને પ્રતિષ્ઠાનો કેવો મોહ હોઈ શક્યો હોત, પણ આ લોકોએ દેશને પ્રથમ રાખ્યો.

ફેઝપુર આપણને શીખવે છે કે:

૧. સાદગીમાં જ સાચી સુંદરતા છે: જો ટાંચા સાધનો વચ્ચે પણ ગાંધીજી અને નંદલાલ વસુ અદભૂત નગર વસાવી શકતા હોય, તો આપણે શા માટે ખોટા દેખાડા પાછળ દોડવું જોઈએ?

૨. સંવાદ એ જ શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે: સરદાર અને નેહરુ વચ્ચે ગંભીર વૈચારિક મતભેદો હતા, છતાં તેઓ એકબીજાના આદર કરતા. આપણે પણ અલગ વિચારો ધરાવતા લોકો સાથે દુશ્મનાવટ રાખવાને બદલે દેશહિતમાં સાથે કામ કરવાનું શીખવું જોઈએ.

૩. ગામડાનું મહત્વ: આજે જ્યારે શહેરો ઉભરાઈ રહ્યા છે, ત્યારે ફેઝપુર આપણને યાદ અપાવે છે કે જો આપણે ગામડાના ખેડૂતની પીડા નહીં સમજીએ, તો આપણો વિકાસ અધૂરો રહેશે.

ફેઝપુર કોંગ્રેસ એ માત્ર એક સભા નહોતી, પણ એ ભારતની એકતા અને અસ્મિતાનું પ્રતીક હતું. એ જ જગ્યાએથી એ નક્કી થયું હતું કે કોંગ્રેસ હવે માત્ર શહેરોની 'ટાઈ-કોટ' પહેરનારા લોકોની પાર્ટી નથી રહી, પણ એ ધોતિયું પહેરનારા ખેડૂતોની પાર્ટી બની ગઈ છે. સરદારનો ત્યાગ અને નેહરુનું નેતૃત્વ - આ બે પાસાંઓએ મળીને આઝાદીના સિક્કાને મજબૂત બનાવ્યો હતો.

આજે જ્યારે આપણે આઝાદીના શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે ચાની દરેક ચુસ્કી સાથે યાદ કરજો એ ફેઝપુરની ઠંડી રાતોને અને એ હજારો ખેડૂતોને જેઓ માત્ર એક આશા સાથે ત્યાં આવ્યા હતા કે કાલે આપણું ભારત આઝાદ હશે. આ ઈતિહાસ કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા નથી, આ આપણા બાપ-દાદાઓના લોહી અને પરસેવાની કહાની છે.

તો ચાલો મિત્રો, આજે આપણે પણ ફેઝપુરના એ શૂરવીરો અને નેતાઓમાંથી પ્રેરણા લઈએ. દેશ પહેલા, પછી હું! આ જ મંત્ર આપણને આગળ લઈ જશે. આ ઈતિહાસ વિશે તમારા બાળકોને પણ કહેજો, જેથી તેમને ખબર પડે કે આપણે આઝાદી કેટલી મોંઘી કિંમત ચૂકવીને મેળવી છે.

જય હિન્દ, જય ભારત!

રસેશ પટેલ

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---