Swaraj - 32 - The Bengali Brahmin Who Became Punjab’s Voice: The Untold Story of Kaliprasanna Chatterjee

બંગાળનો દીકરો જે પંજાબનો ધબકાર બન્યો: કાલીપ્રસન્ન ચેટર્જીની એક અજાણી પણ રોમાંચક ઐતિહાસિક સફર ભારત દેશ ખરેખર વિવિધતામાં એકતાનો દેશ છે. જ્યારે ઇન્ટરનેટ

Watch on YouTube

---

બંગાળનો દીકરો જે પંજાબનો ધબકાર બન્યો: કાલીપ્રસન્ન ચેટર્જીની એક અજાણી પણ રોમાંચક ઐતિહાસિક સફર

ભારત દેશ ખરેખર વિવિધતામાં એકતાનો દેશ છે. જ્યારે ઇન્ટરનેટ ન હતું, મોબાઈલ ન હતા, અને એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં જવું એ કોઈ મોટા સાહસથી કમ ન હતું, ત્યારે એક બંગાળી યુવાને પંજાબના લોકોના દિલમાં કેવી રીતે જગ્યા બનાવી, તે જાણવું આપણા સૌ માટે ખૂબ જ રસપ્રદ છે.

શું તમે ક્યારેય કોઈ એવી વ્યક્તિ વિશે સાંભળ્યું છે, જેનો જન્મ બંગાળમાં થયો હોય, પરંતુ જેણે પોતાનું આખું જીવન પંજાબમાં વિતાવ્યું હોય? જે બંગાળી બ્રાહ્મણ હોવા છતાં પંજાબીઓ જેવા જ કપડાં પહેરતો હોય, અસ્ખલિત પંજાબી બોલતો હોય અને લાલા લજપતરાય જેવા મહાન નેતાઓ સાથે ખભેખભો મિલાવીને ભારતની આઝાદી માટે અંગ્રેજો સામે લડ્યો હોય? જો ના, તો આજે હું તમને એવા જ એક અદભુત વ્યક્તિત્વ સાથે પરિચય કરાવવા જઈ રહ્યો છું – જેમનું નામ હતું કાલીપ્રસન્ન ચેટર્જી.

૧૯મી સદીમાં, ૧ માર્ચ, ૧૮૬૩ના રોજ ઉત્તર બંગાળના સુંદર અને લીલાછમ જલપાઈગુડી વિસ્તારમાં કાલીપ્રસન્નનો જન્મ થયો. તેમનો પરિવાર એક ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત અને મધ્યમવર્ગીય બંગાળી બ્રાહ્મણ પરિવાર હતો. તેમના પિતા, હરિમોહન, ચંદનનગરના રાજા રામજીવનના વંશજ હતા. હરિમોહનજી બ્રિટિશ આર્મીની ૫મી બંગાળ કેવેલરી (ઘોડેસવાર સૈન્ય)માં ફરજ બજાવતા હતા. ઘરમાં પહેલેથી જ શિક્ષણ અને સંસ્કારનું વાતાવરણ હતું. તેમના પિતા હરિમોહનજીને ઘણી બધી ભારતીય ભાષાઓનું જ્ઞાન હતું. એવું કહી શકાય કે કાલીપ્રસન્નના મનમાં દેશની અલગ અલગ ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓ પ્રત્યેનો પ્રેમ તેમના પિતા તરફથી જ વારસામાં મળ્યો હતો.

થોડા વર્ષો વીત્યા, અને પિતાની નોકરીની બદલીના કારણે આખા પરિવારને બંગાળ છોડીને છેક લાહોર (જે અત્યારે પાકિસ્તાનમાં છે) જવું પડ્યું. આજના જમાનામાં આપણે પ્લેનમાં બેસીને કલાકોમાં ગમે ત્યાં પહોંચી શકીએ છીએ, પણ એ જમાનામાં બંગાળથી લાહોર સુધીનો પ્રવાસ કરવો એટલે આખી દુનિયા ફરી લેવા બરાબર હતું. લાહોરની એક સ્થાનિક હાઈસ્કૂલ અને ત્યારબાદ એક મિશનરી સંસ્થામાં કાલીપ્રસન્નનું શરૂઆતનું શિક્ષણ થયું. તેઓ ભણવામાં અત્યંત તેજસ્વી હતા. સમાજની સેવા કરવાના હેતુથી તેમણે મેડિકલના ક્ષેત્રમાં જવાનું નક્કી કર્યું અને પ્રતિષ્ઠિત લાહોર મેડિકલ કોલેજમાં પ્રવેશ પણ મેળવ્યો. તેઓ એક સફળ ડૉક્ટર બનવાના માર્ગે હતા.

કાલીપ્રસન્નની જિંદગીમાં પણ એક એવો વળાંક આવ્યો જેણે બધું જ બદલી નાખ્યું. અચાનક તેમનાં પ્રેમાળ માતા, દક્ષિણકાલી દેવીનું અવસાન થયું. એક યુવાન દીકરા માટે માતાની છત્રછાયા ગુમાવવી એ દુનિયાનો સૌથી મોટો આઘાત હોય છે. કાલીપ્રસન્ન આ દુઃખ સહન ન કરી શક્યા. સાથે જ પરિવારમાં અચાનક મોટી આર્થિક મુશ્કેલીઓ પણ આવી પડી. પરિણામે, ડૉક્ટર બનવાનું તેમનું સપનું રોળાઈ ગયું અને કોલેજનું ભણતર અધવચ્ચે જ છોડવું પડ્યું.

માતાને ગુમાવવાના અપાર દુઃખ અને વૈરાગ્યની ભાવનામાં, તેઓ લાહોરના પ્રખ્યાત કાલી મંદિરના સ્વામી કેશબાનંદના પ્રભાવમાં આવ્યા. આ તેજસ્વી યુવાને દુન્યવી મોહમાયા છોડી દીધી અને એક હિન્દુ સન્યાસીનું જીવન અપનાવી લીધું. જરા કલ્પના કરો કે એ પિતાના હૃદય પર શું વીતતી હશે જેનો જુવાનજોધ દીકરો બધું છોડીને સાધુ બની ગયો હોય! પિતા હરિમોહનજીના અથાક પ્રયત્નો, ભારે સમજાવટ અને અપાર પ્રેમને કારણે આખરે કાલીપ્રસન્ન સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફર્યા. પરંતુ હવે તેઓ માત્ર એક સામાન્ય વિદ્યાર્થી ન હતા; તેમનામાં જ્ઞાનની એક અદભુત ભૂખ જાગી ચૂકી હતી. તેમણે જાતે જ સાહિત્ય, સંગીત, ચિત્રકામ, બોટની (વનસ્પતિશાસ્ત્ર) અને ઝૂલોજી (પ્રાણીશાસ્ત્ર) જેવા વિવિધ વિષયોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ શરૂ કર્યો.

કાલીપ્રસન્ને સમજી લીધું હતું કે સમાજમાં બદલાવ લાવવો હોય તો કલમથી મોટું કોઈ હથિયાર નથી. તેમણે લાહોરના પ્રખ્યાત અખબાર 'સિવિલ એન્ડ મિલિટરી ગેઝેટ'માં એક અનુવાદક તરીકે પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. તેમની મહેનત અને આવડતને કારણે ૧૮૮૫ માં તેઓ તે સમયના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અખબાર 'ધ ટ્રિબ્યુન' સાથે જોડાયા. આગામી બે દાયકા (૨૦ વર્ષ) સુધી તેમણે આ અખબારને પોતાની ઉત્કૃષ્ટ સેવાઓ આપી. તેમના લખેલા લેખો, અહેવાલો અને ટિપ્પણીઓ એટલા સચોટ અને ધારદાર હતા કે લોકો તેની આતુરતાથી રાહ જોતા. અખબારની લોકપ્રિયતા વધારવામાં તેમનો ફાળો બહુ મોટો હતો. ૧૯૦૩ ના ઐતિહાસિક દિલ્હી દરબારમાં તેમણે 'ધ ટ્રિબ્યુન' નું પ્રતિનિધિત્વ પણ કર્યું હતું.

વર્ષ ૧૯૦૫ માં તેમના જીવનમાં બીજો મોટો બદલાવ આવ્યો. તેમણે એક મોટું જોખમ ઉઠાવ્યું અને 'ધ ટ્રિબ્યુન' છોડીને 'ધ લાઈટ' નામનું પોતાનું અંગ્રેજી અખબાર શરૂ કર્યું. લાલા લજપતરાય, લાલા હંસરાજ અને પ્રતુલ ચેટર્જી જેવા ભારતના દિગ્ગજ નેતાઓએ તેમને આ કામમાં પૂરો ટેકો આપ્યો. જોકે, માત્ર આદર્શોથી અખબાર નથી ચાલતું, તેને ચલાવવા પૈસા પણ જોઈએ. આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે ભારે હૈયે બે વર્ષ પછી તેમણે આ અખબાર બંધ કરવું પડ્યું. પરંતુ કાલીપ્રસન્નની પ્રતિભા ક્યાંય છુપાયેલી ન હતી. નવેમ્બર ૧૯૦૭ માં, કલકત્તાના દિગ્ગજ પત્રકાર શિશિર કુમાર ઘોષના વિશેષ આમંત્રણથી તેઓ 'અમૃત બજાર પત્રિકા' ના સંપાદકીય વિભાગમાં જોડાયા અને થોડા જ સમયમાં તેના સત્તાવાર સંપાદક બની ગયા.

જ્યારે ૧૮૭૯ માં લાહોરમાં સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જી અને શિબનાથ શાસ્ત્રી જેવા રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓએ ભાષણો આપ્યા, ત્યારે યુવાન કાલીપ્રસન્નના રક્તમાં દેશભક્તિનો જ્વાળામુખી ફાટી નીકળ્યો હતો. પંજાબમાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના મૂળ નાખવામાં કાલીપ્રસન્નનો ફાળો સુવર્ણ અક્ષરે લખવા જેવો છે. મે ૧૮૮૮ માં જલંધર અને હોશિયારપુરમાં કોંગ્રેસની સૌપ્રથમ શાખાઓ તેમની જ અથાક મહેનત અને પહેલથી સ્થપાઈ હતી.

જ્યારે અંગ્રેજ સરકારે બંગાળના ભાગલા પાડવાનો કારસો રચ્યો, ત્યારે કાલીપ્રસન્ને પોતાની કલમથી આકરો વિરોધ નોંધાવ્યો. તેમણે 'સ્વદેશી ચળવળ' ને એટલો જબરદસ્ત ટેકો આપ્યો કે બ્રિટિશ સરકારે ગભરાઈને તેમને પંજાબમાંથી દેશનિકાલ કરવાની ધમકી પણ આપી દીધી હતી! પરંતુ ભારતમાતાનો આ સાચો સપૂત અંગ્રેજોની આવી ગીદડભપકીઓથી ક્યાં ડરવાનો હતો? ૧૯૧૧ માં જ્યારે બંગાળના ભાગલાનો આદેશ રદ થયો, ત્યારે બનારસમાં થયેલી ઉજવણીમાં તેઓ મોખરે હતા.

ભલે તેમનો જન્મ બંગાળમાં થયો હોય, પરંતુ પંજાબ તેમનું બીજું ઘર બની ગયું હતું. તેઓ પંજાબી લોકો સાથે એવા તો આત્મીયતાથી ભળી ગયા હતા કે તેમનો પહેરવેશ, તેમની બોલી અને તેમની રહેણીકરણી સંપૂર્ણપણે પંજાબી થઈ ગઈ હતી. રસ્તા પર ચાલતા કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને એવું જ લાગે કે આ કોઈ સાચો પંજાબી જઈ રહ્યો છે!

તેઓ એક અત્યંત પ્રગતિશીલ સમાજ સુધારક પણ હતા. એક રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ પરિવારમાંથી આવતા હોવા છતાં, તેમણે સમાજની પરવા કર્યા વિના 'વિધવા પુનર્વિવાહ' ને પ્રોત્સાહન આપ્યું. શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ તેમનું પ્રદાન મોટું હતું. લાહોરમાં પ્રખ્યાત ડી.એ.વી. સ્કૂલ અને કોલેજની સ્થાપનામાં તેમણે લાલા હંસરાજને મોટી મદદ કરી હતી અને ૧૮૯૬ માં તેમણે પોતે ત્યાં શિક્ષક તરીકે સેવા પણ આપી હતી. ગરીબો અને લાચારો માટે તેઓ હંમેશા રાહત કાર્યો અને દાન-પુણ્ય કરતા રહેતા.

પોતાના જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં કાલીપ્રસન્ન કલકત્તા અને લાહોર છોડીને બનારસ (વારાણસી) આવી ગયા હતા. અહીં તેમણે હિન્દુ સંસ્કૃતિના ઉત્થાન માટે કામ કરતી સંસ્થા 'ભારત ધર્મ મહામંડળ' ના મુખપત્રનું સંપાદન કર્યું. તેઓ બનારસના રામકૃષ્ણ મિશન સાથે પણ ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા રહ્યા. સાહિત્ય પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ ક્યારેય ઓછો નહોતો થયો. તેમણે બંગાળીમાં શીખ સમ્રાટ ઓ સતીર અભિશાપ નામની એક અદભુત ઐતિહાસિક નવલકથા લખી હતી, જે તેમના મૃત્યુ બાદ બંગાળી મેગેઝિન 'પરિચય' માં ધારાવાહિક રૂપે છપાઈ હતી. આ પુસ્તક તેમના બંગાળ અને પંજાબ પ્રત્યેના પ્રેમના સંગમ સમાન હતું.

જૂન ૧૯૧૮ નો એ સમય તેમના જીવનનો સૌથી યાદગાર સમય હતો. તેઓ શાંતિનિકેતનની મુલાકાતે ગયા. ત્યાં તેમણે આપેલા બે અદભુત વ્યાખ્યાનો સાંભળીને ખુદ કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર એટલા બધા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે કાલીપ્રસન્નને શાંતિનિકેતનમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાવાનું સીધું જ આમંત્રણ આપી દીધું. કાલીપ્રસન્ન માટે આ એક બહુ મોટું સન્માન અને વર્ષો જૂનું સપનું પૂરું થવા જેવું હતું. પરંતુ, અફસોસ કે કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. એ સપનું હકીકત બને તે પહેલાં જ, એક ટૂંકી અને અચાનક આવેલી બીમારી બાદ, ૧૨ નવેમ્બર ૧૯૧૯ ના રોજ બનારસમાં આ મહાન આત્માએ દેહત્યાગ કર્યો.

કાલીપ્રસન્ન ચેટર્જી જેમણે પોતાના જ્ઞાન, પોતાની કરુણા અને પોતાની કલમથી ભારતના બે છેડાઓને જોડી દીધા હતા. આજના સમયમાં જ્યારે આપણે નાની નાની વાતોમાં, જાતિઓમાં કે રાજ્યોના નામે વહેંચાઈ જઈએ છીએ, ત્યારે કાલીપ્રસન્ન ચેટર્જીની આ ઐતિહાસિક સફર આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચો ભારતીય એ જ છે જે દરેક પ્રાંત અને દરેક સંસ્કૃતિને પોતાનો જ હિસ્સો માને છે.

જય હિન્દ!

રસેશ પટેલ 

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---