Swaraj - 33 - The Lion of Karnataka: Meet the Man Who Chose Country Over Crowns

Discover Gangadharrao Deshpande, 'The Lion of Karnataka,' who, like Sardar Patel, sacrificed immense wealth for India's freedom. Patriot, he endured j

Watch on YouTube

---

The Lion of Karnataka: Meet the Man Who Chose Country Over Crowns

કર્ણાટકનો કેસરી: જેણે આઝાદીની વેદી પર પોતાની જમીન-જાયદાદ અને 'સોનાની ચમચી' હોમી દીધી

આપણે ગુજરાતીઓ જમીન, મિલકત અને વેપારની કિંમત બહુ સારી રીતે સમજીએ છીએ, ખરું ને? પણ કલ્પના કરો કે કોઈ માણસ જેનો જન્મ જ અઢળક સંપત્તિમાં થયો હોય, જેણે ક્યારેય કોઈ અભાવ જોયો ન હોય, તે માણસ અચાનક પોતાની આખી જાગીર દેશ માટે દાન કરી દે અને જેલના સળિયા પાછળ જવાનું પસંદ કરે! આજે મારે તમને આપણા પાડોશી રાજ્ય કર્ણાટકના એક એવા જ 'સિંહ'ની વાત કરવી છે, જેનું નામ ઇતિહાસના પાને 'કર્ણાટક-સિંહ' તરીકે અંકાયેલું છે – એ વીર એટલે ગંગાધરરાવ બાલકૃષ્ણ દેશપાંડે.

૩૧ માર્ચ, ૧૮૭૧ના રોજ કોલ્હાપુર રાજ્યના જલાલપુર ગામમાં એક તેજસ્વી બાળકનો જન્મ થયો. પિતા બાલકૃષ્ણ રાવ એક ખૂબ જ ધનવાન જમીનદાર અને સફળ વકીલ હતા. ગંગાધરરાવ એમનો એકનો એક દીકરો! તમે વિચારી શકો છો કે લાડકોડમાં ઉછરેલા આ દીકરા પાસે દુનિયાના તમામ સુખ-સાહ્યબી હતા.

પણ નસીબને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. પ્રાથમિક શિક્ષણ બેલગામમાં પૂરું કર્યા પછી, તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે પુણેની પ્રખ્યાત ડેક્કન કોલેજમાં ગયા. ૧૮૯૦નો એ દાયકો... પુણે ત્યારે ભારતની બૌદ્ધિક અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર હતું. ગંગાધરરાવે ત્યાં રાનડે, ગોખલે અને લોકમાન્ય ટિળક જેવા દિગ્ગજોને જોયા અને સાંભળ્યા. શરૂઆતમાં તેઓ ગોખલેજીના નરમ વિચારોથી પ્રભાવિત હતા, પણ કહેવાય છે ને કે હીરાની પરખ ઝવેરી જ કરી શકે! ખુદ ગોખલેજીએ જ એમને સલાહ આપી કે, "તમે ટિળક મહારાજને મળો, એ જ તમારા સાચા ગુરુ બની શકશે."

ટિળક મહારાજ સાથેની એ મુલાકાતે ગંગાધરરાવના જીવનની દિશા જ બદલી નાખી. ૧૯૦૬ થી ૧૯૨૦ સુધીના ૧૪ વર્ષો સુધી ગંગાધરરાવ ટિળકના સૌથી વિશ્વાસુ સાથી અને 'જમણા હાથ' બનીને રહ્યા. તેમણે બેલગામ જેવા પછાત ગણાતા વિસ્તારને આઝાદીની લડતનું મથક બનાવી દીધું.

મિત્રો, એ જમાનામાં સરકાર વિરુદ્ધ બોલવું એટલે મોતને આમંત્રણ આપવા જેવું હતું. પણ ગંગાધરરાવે ડર્યા વગર 'ધુરિણા', 'રાષ્ટ્રમાતા' અને 'લોકમાન્ય' જેવા અખબારો શરૂ કર્યા. તેમણે ઘરે-ઘરે જઈને લોકોને સ્વદેશી અપનાવવા પ્રેર્યા અને 'સ્વદેશી ડેક્કન સ્ટોર્સ'ની સ્થાપના કરી. તેમની ગર્જના એવી હતી કે આખું કર્ણાટક જાગી ઉઠ્યું, અને એટલે જ લોકો તેમને આદરથી 'કર્ણાટક-સિંહ' (કર્ણાટકનો સિંહ) કહેવા લાગ્યા.

અંગ્રેજો જાણી ગયા હતા કે આ માણસ જો શાંત રહ્યો તો આપણું શાસન ડગી જશે. એટલે તેમણે ગંગાધરરાવને આર્થિક રીતે તોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ૧૯૧૨માં બ્રિટિશ સરકારે તેમની વર્ષો જૂની 'વતન' (પૂર્વજોની જમીન) જપ્ત કરી લીધી. એક અમીર જમીનદાર માટે આનાથી મોટો ફટકો બીજો કયો હોઈ શકે? પણ ગંગાધરરાવના ચહેરા પર એક કરચલી પણ ન પડી. ૧૯૧૪માં તો હદ થઈ ગઈ, જ્યારે તેમને એક ખૂનના કેસમાં ખોટી રીતે ફસાવવાનો પ્રયત્ન થયો. પણ જેની પાછળ સત્ય અને જનતાની દુઆ હોય, તેને કોણ રોકી શકે? તેઓ નિર્દોષ છૂટ્યા અને બમણા વેગથી કામ કરવા લાગ્યા.

૧૯૨૦માં ટિળક મહારાજના અવસાન પછી આખો દેશ શોકમાં હતો. ગંગાધરરાવને લાગ્યું કે હવે રસ્તો કોણ બતાવશે? ત્યારે તેમણે જોયું કે મહાત્મા ગાંધી જે અસહકારની લડત ચલાવી રહ્યા છે, તે ખરેખર ટિળકની રાજનીતિનું જ આગળનું પગલું છે. તેમણે પૂરા દિલથી ગાંધીજીનું નેતૃત્વ સ્વીકાર્યું.

૧૯૨૯માં ગંગાધરરાવે જે કર્યું, એ આજે આપણને અશક્ય લાગે. આપણે આજે એક વીઘું જમીન માટે ભાઈઓ સાથે ઝઘડો કરીએ છીએ, જ્યારે આ મહાપુરૂષે પોતાની આખી ખાનગી મિલકત અને એસ્ટેટ 'ગાંધી સેવા સંઘ'ને દાનમાં આપી દીધી! જે માણસ જમીનદાર તરીકે જન્મ્યો હતો, તે હવે સામાન્ય સ્વયંસેવક બનીને લોકોની સેવા કરવા લાગ્યો. ૧૯૨૪માં બેલગામમાં જ્યારે કોંગ્રેસનું ઐતિહાસિક અધિવેશન ભરાયું (જેના અધ્યક્ષ ગાંધીજી હતા), ત્યારે તેની ભવ્ય સફળતા પાછળ ગંગાધરરાવની રાત-દિવસની મહેનત હતી.

ગંગાધરરાવ કંઈ સત્તાના લાલચુ નહોતા. ૧૯૨૧, ૧૯૩૦ અને ૧૯૪૨ - આ ત્રણેય મોટી લડતોમાં તેમણે જેલની સખત યાતનાઓ ભોગવી. આઝાદી મળી ત્યારે તેમની પાસે સત્તાના ઉચ્ચ હોદ્દાઓ લેવાની પૂરી તક હતી. પણ જ્યારે તેમણે જોયું કે આઝાદી પછી લોકો જાતિવાદ, ભાષાવાદ અને પ્રાંતવાદમાં વહેંચાઈ રહ્યા છે, ત્યારે આ 'સિંહ'ને બહુ દુઃખ થયું. તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી.

તેઓ મરાઠી અને કન્નડ બંને ભાષાઓમાં અસ્ખલિત બોલી શકતા. તેઓ માનતા હતા કે મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક વચ્ચે પ્રેમ અને ભાઈચારો રહેવો જોઈએ. તેમણે પોતાની આત્મકથા 'માઝી જીવનકથા' લખી, પણ એમાં પણ તેમણે પોતાની પ્રશંસા કરવાને બદલે ૧૯૨૪ સુધીની દેશની સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું છે.

પોતાના છેલ્લા વર્ષોમાં તેઓ આધ્યાત્મિકતા તરફ વળ્યા. ગુરુદેવ રાનડેના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમણે શાંતિ શોધી. ૩૦ જુલાઈ, ૧૯૬૦ના રોજ ૮૯ વર્ષની જૈફ વયે હૃદયરોગના હુમલાથી આ મહાન આત્માનું અવસાન થયું.

મિત્રો, ગંગાધરરાવ દેશપાંડેની વાર્તા આપણને શું શીખવે છે? એ જ, કે સંપત્તિ અને હોદ્દા તો આજે છે ને કાલે નથી, પણ જે માણસ પોતાના સિદ્ધાંતો માટે 'સર્વસ્વ' ત્યાગી દે છે, તેને કાળ પણ ભૂંસી શકતો નથી. આજે પણ બેલગામ અને હુદલીના લોકો જ્યારે ગંગાધરરાવનું નામ લે છે, ત્યારે એમની આંખમાં આદર જોવા મળે છે.

આવા વીર પુરુષોના કારણે જ આજે આપણે લોકશાહીમાં મુક્ત શ્વાસ લઈ શકીએ છીએ. તો ચાલો, આજે ચાની છેલ્લી ચુસ્કી સાથે આપણે પણ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે ગમે તેટલા ઊંચા હોદ્દા પર પહોંચીએ, પણ આપણા દેશ અને ભાઈચારાની કિંમત ક્યારેય નહીં ભૂલીએ.

જય હિન્દ!

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---