Ahimsa vs. Armies: When Sardar Patel Risked His 23-Year Bond with the Mahatma to Save India’s Future જ્યારે અહિંસા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા આમને-સામને હત

Watch on YouTube

---

Ahimsa vs. Armies: When Sardar Patel Risked His 23-Year Bond with the Mahatma to Save India’s Future

જ્યારે અહિંસા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા આમને-સામને હતા: ૧૯૩૯-૪૧ના એ ઐતિહાસિક દિવસો જ્યારે 'લોખંડી પુરુષ' પણ મંથનમાં પડ્યા!

- રશેષ પટેલ

ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ માત્ર બ્રિટિશરો સામેની લડાઈ નહોતો, પરંતુ તે મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો અને રાષ્ટ્રની ભવિષ્યની સુરક્ષા વચ્ચેના સંઘર્ષની પણ ગાથા હતી. ૧૯૩૯માં જ્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધના નગારા વાગ્યા, ત્યારે ભારત એક અનોખી મંથન અવસ્થામાં મુકાયું હતું. એક તરફ મહાત્મા ગાંધીની અડગ અહિંસા હતી, તો બીજી તરફ બદલાતા જતાં વિશ્વ અને દેશની આંતરિક સુરક્ષા માટેની વ્યાવહારિક જરૂરિયાતો હતી. ઈતિહાસના પાનાઓ પર ૧૯૩૯ થી ૧૯૪૧નો આ કાળખંડ 'કોંગ્રેસની મુંઝવણ' તરીકે અંકિત થયેલો છે.

સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯માં જ્યારે જર્મનીએ પોલેન્ડ પર આક્રમણ કર્યું અને બીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થઈ, ત્યારે બ્રિટિશ સરકારે ભારતની જનતા કે ભારતીય નેતાઓની સંમતિ લીધા વિના જ ભારતને યુદ્ધમાં જોતરી દીધું. આ ઘટનાએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં ભારે રોષ પેદા કર્યો. પરિણામે, વિરોધ પ્રદર્શિત કરવા માટે સાત પ્રાંતોની કોંગ્રેસી સરકારોએ રાજીનામાં આપી દીધાં.

પરંતુ, રાજીનામું આપવું એ તો માત્ર શરૂઆત હતી. અસલી પ્રશ્ન એ હતો કે હવે આગળ શું? શું ભારત બ્રિટનને યુદ્ધમાં મદદ કરે? જો કરે તો કઈ શરતે? ગાંધીજીનું વલણ સ્પષ્ટ હતું – તેઓ બ્રિટનની આપત્તિમાં પોતાની તક શોધવા માંગતા નહોતા. તેમનું માનવું હતું કે બ્રિટન અત્યારે જીવન-મરણની લડાઈ લડી રહ્યું છે, ત્યારે તેને મુંઝવવું કે પજવવું એ અહિંસાના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે.

આ તબક્કે કોંગ્રેસમાં બે સ્પષ્ટ વિચારધારાઓ જન્મી. એક જૂથ ગાંધીજીના અહિંસક સત્યાગ્રહને વળગી રહેવા માંગતું હતું, જ્યારે બીજા જૂથને લાગતું હતું કે દેશની સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતા માટે કદાચ હથિયાર ઉપાડવાની કે લશ્કરી મદદ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

ગાંધીજી માટે અહિંસા એ માત્ર એક રાજકીય હથિયાર નહોતું, પણ એક જીવન જીવવાની પદ્ધતિ હતી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ભારત આઝાદ થાય તો પણ તેણે લશ્કર રાખવું જોઈએ નહીં. પરંતુ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, જવાહરલાલ નહેરુ અને રાજાજી જેવા નેતાઓ માટે અહિંસા એ એક 'નીતિ' (Policy) હતી, 'સિદ્ધાંત' (Creed) નહીં. જ્યારે દેશની સીમાઓ પર આક્રમણનું જોખમ હોય, ત્યારે માત્ર અહિંસાથી દેશનું રક્ષણ કેવી રીતે થઈ શકે? આ પ્રશ્ન કોંગ્રેસની કારોબારી સમિતિને કોરી ખાતો હતો.

તત્કાલીન વાઇસરોય લોર્ડ લિનલિથગોએ ભારતની પ્રજાને બ્રિટનના યુદ્ધ પ્રયાસોમાં સામેલ કરવા અનેક વાટાઘાટો કરી. તેમણે નવેમ્બર ૧૯૩૯માં ગાંધીજી, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને મોહમ્મદ અલી ઝીણાને મળવા બોલાવ્યા. વાઇસરોયની ઈચ્છા એવી હતી કે પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગની સંયુક્ત સરકારો રચાય.

પરંતુ, અહીં જ બ્રિટિશરોની 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની નીતિ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. બ્રિટન લઘુમતીઓના રક્ષણના બહાના નીચે હિંદુઓ અને મુસ્લિમોને લડાવવાની જૂની ચાલ રમી રહ્યું હતું. ઝીણાની મુસ્લિમ લીગે આ તકનો લાભ ઉઠાવીને દેશના વિભાજનની અને પાકિસ્તાનની માંગણીને વેગ આપ્યો. ૧૯૪૦ના એપ્રિલમાં જ્યારે જર્મન સૈન્યોએ ડેન્માર્ક અને નોર્વે પર કબજો કર્યો, ત્યારે બ્રિટન અત્યંત મુંઝવણમાં મુકાયું હતું.

આ કટોકટીના સમયે બ્રિટિશ કામદાર પક્ષના સંસદસભ્ય સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ ભારત આવ્યા. તેઓ ભારતના મિત્ર હતા અને ગાંધીજી તથા નહેરુના દ્રષ્ટિકોણને સમજતા હતા. બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટમાં આપેલા તેમના ભાષણમાં તેમણે ખૂબ જ તાર્કિક દલીલ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે, "જો આપણે લોકશાહી અને સ્વતંત્રતા માટે યુદ્ધ લડી રહ્યા હોવાનો દાવો કરતા હોઈએ, તો આપણે ભારતના સ્વશાસનનો ઇનકાર કેવી રીતે કરી શકીએ?"

ક્રિપ્સે બ્રિટિશ સરકારને વિનંતી કરી કે ભારતને તાત્કાલિક સ્વશાસન મળે તેવી ખાતરી આપવી જોઈએ અને નવી કેન્દ્રીય ધારાસભાની ચૂંટણીઓ યોજવી જોઈએ. તેમનું માનવું હતું કે જો ભારતની પ્રજાનો હાર્દિક સહકાર જોઈતો હોય, તો તેમને આઝાદીનું વચન આપવું જ પડશે. પરંતુ બ્રિટિશ સત્તાધીશો આટલી વહેલી સત્તા છોડવા તૈયાર નહોતા.

ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ એવું બન્યું છે કે સરદાર પટેલ ગાંધીજીના નિર્ણય સામે જાય. પરંતુ ૧૯૪૦માં એવો સમય આવ્યો જ્યારે સરદારને લાગ્યું કે રાષ્ટ્રહિત માટે ગાંધીજીથી અલગ પડવું અનિવાર્ય છે. વર્ધા અને દિલ્હીમાં મળેલી કોંગ્રેસ કારોબારીની બેઠકોમાં આ ગજગ્રાહ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો.

ગાંધીજી ઈચ્છતા હતા કે ભારત પૂર્ણપણે અહિંસાનો માર્ગ અપનાવે અને લશ્કરનો ત્યાગ કરે. જ્યારે સરદાર પટેલનું માનવું હતું કે, "અહિંસા એક મર્યાદા સુધી જ કામ કરી શકે. આંતરિક અરાજકતા અને બાહ્ય આક્રમણ સમયે દેશની પ્રજાનું રક્ષણ કરવું એ પ્રથમ ફરજ છે." સરદારે ૨૩ વર્ષ સુધી જે માણસના પડછાયા નીચે કામ કર્યું હતું, તેમની સાથે આટલો મોટો મતભેદ રાખવો એ તેમના માટે 'શરીર પરથી ચામડી ઉતારવા' જેવું અઘરું હતું, છતાં તેમણે મક્કમતા બતાવી.

જુલાઈ ૧૯૪૦માં દિલ્હી ખાતે કોંગ્રેસ કારોબારીએ ઠરાવ પસાર કર્યો કે જો બ્રિટન ભારતને પૂર્ણ સ્વતંત્રતા સ્વીકારે, તો ભારત કેન્દ્રમાં કામચલાઉ રાષ્ટ્રીય સરકાર રચીને યુદ્ધમાં સહકાર આપવા તૈયાર છે. આ ઠરાવ ગાંધીજીના મૂળભૂત અહિંસાના સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ હતો, તેથી ગાંધીજીને આ જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા.

જ્યારે કોંગ્રેસ કારોબારીએ અહિંસાને બદલે સંરક્ષણ માટે યુદ્ધમાં જોડાવાની તૈયારી બતાવી, ત્યારે ગાંધીજી અત્યંત દુઃખી થયા. તેમણે 'હરિજનબંધુ'માં એક લેખ લખ્યો જેનું શીર્ષક હતું 'અરણ્ય-રુદન'. તેમણે લખ્યું કે, "કોંગ્રેસ કારોબારી એવા મતની હતી કે આપણે આંતરિક અશાંતિમાં અહિંસા રાખી શકીએ, પણ પરદેશી દુશ્મનના આક્રમણ સામે અહિંસાનો અમલ કરવાની ભારતની શક્તિ નથી. તેમની આ અશ્રદ્ધાથી મને દુઃખ થયું છે."

ગાંધીજીએ વધુમાં ઉમેર્યું કે તેઓ માનતા નથી કે ભારતના કરોડો નિઃશસ્ત્ર લોકો અહિંસા ન આચરી શકે. પરંતુ, સરદાર પટેલની શ્રદ્ધા આ ક્ષણે વ્યવહારુ વાસ્તવિકતા સામે ડગી ગઈ હતી.

૧૮મી જુલાઈ ૧૯૪૦ના રોજ અમદાવાદની એલ. ડી. આર્ટ્સ કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ સરદાર પટેલે જે ભાષણ આપ્યું, તે તેમની વ્યવહારુ બુદ્ધિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેમણે યુવાનોને કહ્યું, "ભલે તમે અત્યારે શાંતિનો અનુભવ કરતા હો, પણ દુનિયામાં જે ચાલે છે તેનાથી તમે આંખ આડા કાન કરી શકો નહીં. ફ્રાન્સ જેવો શક્તિશાળી દેશ બે અઠવાડિયામાં પોતાની સ્વતંત્રતા ગુમાવી બેઠો છે."

સરદારે આગળ સમજાવ્યું કે, "ગાંધીજી તો એમ કહે છે કે ૨૦ વર્ષથી આપણે અહિંસાના રસ્તે ચાલ્યા છીએ, હવે અહિંસાના પ્રયોગોનું ક્ષેત્ર વધારવું જોઈએ. પણ અમારી સ્થિતિ જુદી છે. આંતરિક અવ્યવસ્થા અને બહારના આક્રમણને અહિંસાથી પહોંચી વળવાની તાકાત આપણામાં નથી. જો અહિંસાથી રક્ષણ થઈ શકતું હોત, તો સોના કરતાં પીળું શું?" આ ભાષણમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે અહિંસા એક સાધન છે, સાધ્ય નથી. જો દેશની આઝાદી જોખમમાં હોય, તો લશ્કરી તાલીમ અને તૈયારી અનિવાર્ય છે.

અહિંસા: ધર્મ કે નીતિ?

આ આખો વિવાદ એક જ પ્રશ્ન પર ટકેલો હતો – અહિંસા શું છે? ગાંધીજી માટે તે 'ધર્મ' (Religion/Creed) હતો, જે કોઈ પણ સંજોગોમાં છોડી શકાય નહીં. સરદાર પટેલ માટે તે એક 'રાજનીતિ' (Policy) હતી. જો અહિંસાથી લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થતું હોય અને દેશ વિનાશના આરે હોય, તો તે સિદ્ધાંતને વળગી રહેવું એ આત્મઘાતી બની શકે.

સરદારે કહ્યું હતું કે, "અમે અંગ્રેજોને યુદ્ધમાં સહકાર આપવા તૈયાર છીએ, પણ શરત માત્ર એટલી છે કે ભારત આઝાદ હોવું જોઈએ. લશ્કરનું 'હિન્દીકરણ' કરવું જોઈએ જેથી ભારતીય સૈનિકો પોતાના દેશ માટે લડે, બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ માટે નહીં."

જૂન ૧૯૪૦ સુધીમાં જર્મનીએ હોલેન્ડ, બેલ્જિયમ અને લક્ઝમબર્ગને કચડી નાખ્યા હતા. ફ્રાન્સે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી હતી. બ્રિટન પર હવાઈ હુમલાઓ વધી રહ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં ભારતના નેતાઓ જાણતા હતા કે જો બ્રિટન હારશે અને જર્મની કે જાપાન ભારત પર આક્રમણ કરશે, તો ભારત પાસે પોતાની રક્ષા માટે કંઈ જ નહીં હોય.

આ ડર જ હતો જેણે કોંગ્રેસના નેતાઓને ગાંધીજીથી અલગ થઈને લશ્કરી રક્ષણનો વિચાર કરવા પ્રેરીત કર્યા. રાજાજીએ તૈયાર કરેલો ઠરાવ, જેને સરદાર અને નહેરુનો ટેકો હતો, તે ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની બ્લુપ્રિન્ટ સમાન હતો.

૧૯૩૯-૪૧નો આ સમયગાળો ભારત માટે એક આત્મખોજની પ્રક્રિયા હતી. આ મંથનમાંથી જ સાબિત થયું કે ભારત માત્ર આદર્શવાદી દેશ નથી, પરંતુ તેના નેતાઓ વૈશ્વિક રાજનીતિને સમજવા માટે પૂરતા વ્યવહારુ પણ છે. સરદાર પટેલની એ મક્કમતા જ હતી કે જેણે આઝાદી પછીના ભારતના લશ્કરી અને સંરક્ષણ માળખાનો પાયો નાખ્યો.

આજે જ્યારે આપણે સુરક્ષિત ભારતમાં શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે ૧૯૪૦ના એ દિવસોને યાદ કરવા જોઈએ જ્યારે આઝાદીના ઉંબરે ઉભેલા આપણા નેતાઓ દેશની સુરક્ષા માટે મહાત્મા ગાંધી જેવા મહાન ગુરુ સામે પણ મક્કમતાથી પોતાની દલીલો મૂકવાની હિંમત ધરાવતા હતા. આ કોઈ વ્યક્તિગત ઝઘડો નહોતો, પણ રાષ્ટ્રના અસ્તિત્વ માટેનું એક પવિત્ર મંથન હતું.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---