Swaraj - 34 - Ramtanoo Lahiri: The Teacher Who Broke Chains and Built the Modern Indian Mind રામતનુ લાહિરી: એવા નીડર શિક્ષક જેમણે સમાજની જડતા તોડી અને

Watch on YouTube

---

Swaraj - 34 - Ramtanoo Lahiri: The Teacher Who Broke Chains and Built the Modern Indian Mind

રામતનુ લાહિરી: એવા નીડર શિક્ષક જેમણે સમાજની જડતા તોડી અને આધુનિક ભારતનો પાયો નાખ્યો

રસેશ પટેલ

આજે એક એવી વ્યક્તિની વાત જે માત્ર ઇતિહાસને વાગોળવા માટે નહી, પણ આપણા અસ્તિત્વના મૂળની વાત છે. હું ભલે કોમર્સનો વિદ્યાર્થી રહ્યો, પણ મને ભારતની આ ભવ્ય અને સંઘર્ષમય ઇતિહાસમાં હંમેશાં કંઈક નવું શોધવાની મજા આવે છે. આજે મારે તમને એક એવા માણસની વાત કરવી છે, જેનું નામ કદાચ આપણા પાઠ્યપુસ્તકોમાં ઓછું જોવા મળે, પણ એમની અસર આજે પણ આપણા સમાજમાં વર્તાય છે. એમનું નામ છે— રામતનુ લાહિરી.

તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે આજે જે મુક્ત વિચારો અને શિક્ષણનો આનંદ લઈએ છીએ, તેની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ હશે? ૧૯મી સદીનું બંગાળ, જે આખા ભારતનું બૌદ્ધિક કેન્દ્ર હતું, ત્યાં એક પરિવર્તનની આંધી ફૂંકાઈ હતી. એપ્રિલ ૧૮૧૩માં નદિયાના એક નાનકડા ગામ બારુઈદાહામાં રામતનુનો જન્મ થયો. એમના પિતા રામકૃષ્ણ લાહિરી અને માતા જગદ્ધાત્રી દેવી ખૂબ જ સંસ્કારી અને ધાર્મિક જીવ હતા. રામતનુનું બાળપણ ગામની પાઠશાળામાં વીત્યું, પણ નસીબ એમને કલકત્તાની હરે સ્કૂલ અને ત્યારબાદ ૧૮૨૮માં વિખ્યાત હિંદુ કોલેજમાં ખેંચી લાવ્યું.

હિંદુ કોલેજમાં ગયા પછી રામતનુના જીવનમાં જે વળાંક આવ્યો, તેણે આખા ભારતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો. ત્યાં તેમને મળ્યા એક અદભૂત શિક્ષક— હેનરી લુઈ વિવિયન ડેરોઝિયો. ડેરોઝિયો માત્ર ૨૦-૨૧ વર્ષના હતા, પણ એમની વાતોમાં જાદુ હતો. તેમણે રામતનુ જેવા તેજસ્વી યુવાનોને શીખવ્યું કે, "કોઈપણ વાતને માત્ર એટલા માટે ન માનો કે તે વર્ષોથી ચાલી આવે છે. તર્ક કરો, પ્રશ્નો પૂછો અને સત્યને શોધો." આ વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ 'યંગ બંગાળ' તરીકે ઓળખાયું. રામતનુ આ જૂથના સૌથી શાંત પણ મક્કમ સભ્ય હતા.

મિત્રો, પરિવર્તનનો માર્ગ ક્યારેય સરળ નથી હોતો. રામતનુના અંગત જીવનની વાત કરીએ તો હૃદય ભરાઈ આવે. તેમણે ત્રણ લગ્ન કર્યા હતા. તેમની પહેલી પત્નીનું અવસાન લગ્નના થોડા સમય બાદ જ થઈ ગયું હતું, જ્યારે તેઓ હજુ કોલેજમાં ભણતા હતા. વિચાર કરો, એક યુવાન હજુ કરિયર બનાવી રહ્યો હોય અને માથે આટલી મોટી આફત આવે! પણ સંઘર્ષ ત્યાં પૂરો નહોતો થયો. તેમની બીજી પત્નીના માતા-પિતાએ તેને રામતનુ સાથે રહેવાની મનાઈ કરી દીધી હતી. કેમ ખબર છે? કારણ કે રામતનુ ડેરોઝિયોના વિચારોથી પ્રભાવિત હતા અને સમાજ તેમને "ધર્મભ્રષ્ટ" માનતો હતો. એ પત્નીનું પણ થોડા વર્ષોમાં અવસાન થયું. આખરે ત્રીજી પત્ની સાથે તેમને એક સ્થિર સંસાર મળ્યો, જેમાં તેમને સાત બાળકો થયા.

રામતનુ લાહિરી માત્ર વાતોના વડા નહોતા કરતાં, ૧૮૫૧માં તેમણે એક એવું સાહસ કર્યું જેણે આખા બંગાળમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો. તેમણે પોતાની 'જનોઈ'નો ત્યાગ કર્યો. તે જમાનામાં એક બ્રાહ્મણ માટે જનોઈ ઉતારવી એટલે સમાજમાંથી બહિષ્કૃત થવા બરાબર હતું. પણ રામતનુ માનતા હતા કે જ્ઞાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતા એ માનવતા પર કલંક છે. તેમણે કહ્યું કે મારો અસલી ધર્મ માનવતા છે, કોઈ દોરો નહીં. આ કોઈ ધર્મનો વિરોધ નહોતો, પણ જૂઠા આડંબરો સામેનો બળવો હતો.

શિક્ષક તરીકે રામતનુ સાચા અર્થમાં 'ગુરુ' હતા. ૧૮૩૩માં હિંદુ કોલેજમાં જૂનિયર શિક્ષક તરીકે જોડાયા પછી તેમણે કૃષ્ણનગર, બર્ધવાન અને બારીસાલ જેવી અનેક શાળાઓમાં ભણાવ્યું. તેઓ માત્ર અંગ્રેજી કે ગણિત નહોતા શીખવતા, પણ વિદ્યાર્થીઓને એક 'સારા માણસ' બનાવતા. તેઓ હંમેશા કહેતા, "જે સાચું છે તે કરો, બાકી બધું ઈશ્વર પર છોડી દો." તેમના વિદ્યાર્થીઓ તેમને દેવતુલ્ય માનતા.

તેમની દોસ્તી પણ જોવા જેવી હતી. ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર, જે વિધવા વિવાહ માટે લડતા હતા, તેમને રામતનુ તરફથી ખૂબ જ હિંમત અને પ્રેરણા મળી હતી. રામતનુએ સ્ત્રી શિક્ષણ માટે પણ અવાજ ઉઠાવ્યો. તેમણે પોતાની દીકરીને હિંદુ મહિલા વિદ્યાલયમાં ભણવા મોકલી અને ઘરની મહિલાઓને કેશબચંદ્ર સેન જેવા સુધારકોના પ્રવચનો સાંભળવા પ્રોત્સાહિત કરી. જ્યારે લોકો કન્યાઓને ઘરની બહાર કાઢતા ડરતા હતા, ત્યારે રામતનુએ તેમને દુનિયા જોવાની નવી દ્રષ્ટિ આપી.

રામતનુની રાષ્ટ્રભક્તિ પણ અનન્ય હતી. ભલે તેઓ અંગ્રેજી શિક્ષણના હિમાયતી હતા, પણ તેમની અંદર એક સાચો ભારતીય જીવતો હતો. ૧૮૮૩માં કલકત્તામાં જ્યારે 'નેશનલ કોન્ફરન્સ'નું પ્રથમ અધિવેશન ભરાયું, ત્યારે રામતનુ લાહિરીએ જ તેની અધ્યક્ષતા કરી હતી. આ સંસ્થાએ જ આગળ જતાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ઉદયમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. એટલે કે, આપણા દેશના આઝાદીના આંદોલનના જે બીજ રોપાયા હતા, તેમાં પણ આ શાંત શિક્ષકનો હાથ હતો.

૧૮ ઓગસ્ટ ૧૮૯૮ના રોજ જ્યારે રામતનુ લાહિરીએ આ ફાની દુનિયા છોડી, ત્યારે તેઓ કોઈ મોટો ખજાનો મૂકીને નહોતા ગયા, પણ તેઓ હજારો એવા વિદ્યાર્થીઓ મૂકીને ગયા હતા જેમના મનમાં સત્ય, અહિંસા અને સમાનતાના સંસ્કારો હતા. સિવનાથ શાસ્ત્રીએ લખેલું પુસ્તક 'રામતનુ લાહિરી ઓ તત્કાલીન બંગ સમાજ' આજે પણ એ સમયની સામાજિક ક્રાંતિનો જીવંત પુરાવો છે.

મારા વાહલા ગુજરાતી મિત્રો, રામતનુ લાહિરીનો ઇતિહાસ આપણને એ શીખવે છે કે સાચું શિક્ષણ એ જ છે જે આપણને અંધશ્રદ્ધામાંથી મુક્ત કરે. આજે જ્યારે આપણે જાતિવાદ કે ભેદભાવની વાતો સાંભળીએ છીએ, ત્યારે રામતનુ જેવા મહાપુરુષોની જરૂર વધારે લાગે છે. તેમણે બતાવ્યું કે દુનિયાને બદલવા માટે તલવારની જરૂર નથી, માત્ર મક્કમ વિચારો અને શુદ્ધ ચારિત્ર્ય પૂરતું છે.

શું આપણી આજની પેઢીને આવા નિઃસ્વાર્થ અને નીડર શિક્ષકો વિશે જાણવું ન જોઈએ? ઇતિહાસ માત્ર તારીખો નથી હોતો, એ તો આપણા ભવિષ્યનો રસ્તો હોય છે. રામતનુ લાહિરીએ જે રસ્તો આપણને બતાવ્યો, એ રસ્તા પર ચાલવાની આજે પણ એટલી જ જરૂર છે.

 

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---