Maniben Patel: The Silent Shadow Who Carried the Iron Man’s Heart

Maniben Patel: The Silent Shadow Who Carried the Iron Man’s Heart

મણિબહેન પટેલ: સરદારના હૃદયના ધબકારાને ડાયરીમાં કંડારનાર એક અનામી વીરાંગના

રસેશ પટેલ 

ભારતનો ઇતિહાસ અને ખાસ કરીને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના છેલ્લા દિવસો વિશે વાંચ્યું, ત્યારે મને સમજાયું કે જીવનની સૌથી મોટી મૂડી (Asset) રૂપિયામાં નહીં, પણ સંબંધો અને સમર્પણમાં હોય છે.

આજે વાત કરવી છે મણિબહેન પટેલની. એ મણિબહેન, જેઓ ભારતના 'લોખંડી પુરુષ' ની છાયા હતા. આપણે સરદારને તો ઓળખીએ છીએ, પણ એ લોખંડ જેવી મક્કમતા પાછળ જે દીકરીએ પોતાનું આખું જીવન ઘસી નાખ્યું, એની વ્યથા અને એની ડાયરીના પાના આજે આપણે ખોલવા છે. આ કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા નથી, પણ મણિબહેનની અંગત ડાયરીમાં લખાયેલી એ સત્ય ઘટનાઓ છે જે સાંભળીને તમારી આંખમાં પાણી આવી જશે.

નવેમ્બર ૧૯૫૦નો એ સમય હતો. દિલ્હીની ગુલાબી ઠંડી શરૂ થઈ ગઈ હતી, પણ બિરલા હાઉસમાં વાતાવરણ ગંભીર હતું. સરદારને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો હતો. ડૉક્ટરો આવતા-જતા હતા, પણ મણિબહેન? એ તો પિતાના પલંગની બાજુમાં જાણે એક જાગતી જ્યોત બનીને બેસી રહેતા. મણિબહેને પોતાની ડાયરીમાં નોંધ્યું છે કે તેમના બાપુ (સરદાર) સતત પીડામાં હતા. આંતરડાની વ્યાધિ અને હૃદયની નબળાઈ તેમને તોડી રહી હતી.

વિચારો તો ખરા, જે માણસે ૫૬૨ રજવાડાઓને એક તાંતણે બાંધ્યા, એ માણસ આજે પલંગ પર લાચાર હતો. પણ મણિબહેનની હિંમત જુઓ! તેઓ દિવસ-રાત જાગતા. સરદાર વ્હાલથી કહેતા, "સૂઈ જા મારી દીકરી, નહીં તો તું માંદી પડી જઈશ." પણ મણિબહેન માટે તો પિતાની સેવા એ જ એમની દુનિયા હતી. છેલ્લા બે દિવસથી તો આ સંવાદ જાણે પિતા-પુત્રી વચ્ચેની એક મીઠી કવિતા બની ગઈ હતી. પણ એમાં વેદનાનો સૂર વધુ ઘેરો હતો.

આપણે બધા માનીએ છીએ કે સરદાર માંદા હતા એટલે ગયા. પણ સત્ય કંઈક અલગ જ હતું. ડૉ. ગિલ્ડરે ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૫૦ના રોજ મણિબહેનને જે કહ્યું હતું તે હચમચાવી દે તેવું છે. તેમણે કહ્યું હતું, "Sardar is not dying because of physical strain, but because of mental strain." એટલે કે, તેમને શરીરની બીમારી કરતાં મનની ચિંતા વધુ કોરી ખાતી હતી.

સરદારના મગજમાં કેવા કેવા વિચારો ચાલતા હશે! આઝાદી પછી દેશની આર્થિક સ્થિતિ કથળી રહી હતી. હૈદરાબાદ, કાશ્મીર અને જૂનાગઢના પ્રશ્નો હજુ પૂરા ઉકેલાયા નહોતા. ઉપરથી નહેરુ સાથેના વૈચારિક મતભેદો... આ બધું જ સરદારના હૃદય પર બોજ બની ગયું હતું. મણિબહેને નોંધ્યું છે કે બાપુ રાત્રે સૂઈ શકતા નહોતા. તેમના પેટનો દુખાવો વધતો જતો હતો કારણ કે દેશની પીડા તેમના પેટમાં વલોવાતી હતી.

આજના સમયમાં આપણે રાજનીતિની વાતો કરીએ છીએ, પણ એ સમયે કેવી સ્થિતિ હશે એ મણિબહેનની ડાયરીમાંથી સમજાય છે. હૈદરાબાદનો કિસ્સો લો. નિઝામ માનવા તૈયાર નહોતો. નહેરુ આ આખા મામલાને યુ.એન.ઓ. (UNO) માં લઈ જવા માંગતા હતા. પણ સરદાર જાણતા હતા કે જો આમ થશે તો હૈદરાબાદ બીજું કાશ્મીર બની જશે.

મણિબહેને લખ્યું છે કે તે બે દિવસ સરદાર ભારે માનસિક તણાવમાં હતા. નહેરુએ વિરોધ કર્યો, રાજીનામું આપવાની ધમકી આપી, પણ સરદારે દેશનું હિત જોયું. તેમણે પોતાની ફરજ આગળ કોઈની વાત ન માની અને 'પોલીસ એક્શન' લેવાનો નિર્ણય કર્યો. પરિણામ? આજે હૈદરાબાદ ભારતનો અભિન્ન ભાગ છે. પણ આ વિજય પાછળ સરદારે કેટલી માનસિક વેદના ભોગવી હતી, તેનો સાક્ષી માત્ર મણિબહેન જ હતા.

કાશ્મીર મુદ્દે પણ સરદારની દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ હતી. જ્યારે માઉન્ટબેટને કાશ્મીરના ભાગલાની વાત કરી, ત્યારે સરદારે ગર્જના કરી હતી: "We want the entire territory... and battle for the Whole of Kashmir." (૨૩ જુલાઈ, ૧૯૪૯). આ શબ્દો એક લોખંડી પુરુષના હતા, પણ એ લોખંડની પાછળ એક પીગળતું હૃદય પણ હતું, જે દેશ માટે સતત ધબકતું હતું.

આજે આપણે ચીન સાથેની સરહદના પ્રશ્નો જોઈએ છીએ, પણ સરદારે ૧૯૫૦માં જ આ ખતરો જોઈ લીધો હતો. મણિબહેનની ડાયરી મુજબ, સરદારે નહેરુને છેલ્લો પત્ર ચીન અને તિબેટ અંગે જ લખ્યો હતો. તેઓ તિબેટ, આસામ અને નેપાળના રાજાઓની મીટિંગ બોલાવવા માંગતા હતા. પણ અફસોસ! એ પત્ર લખ્યાના બીજા જ દિવસે તેઓ દેવલોક પામ્યા. જો એ મીટિંગ થઈ હોત, તો કદાચ આજે ભારતનો ઇતિહાસ અલગ હોત. મણિબહેન લખે છે કે પિતાની આ ઈચ્છા અધૂરી રહી ગઈ કારણ કે સત્તા પર બેઠેલા લોકોએ ચીન પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવ્યું હતું.

મિત્રો, હવે જે વાત હું કહેવા જઈ રહ્યો છું એ તમારા હૃદયને સ્પર્શી જશે. આજે નેતાઓની સંપત્તિ કરોડોમાં હોય છે. પણ ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી રહી ચૂકેલા સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પાસે શું હતું? મણિબહેને નોંધ્યું છે કે તેમના બાપુ પાસે પોતાની કહી શકાય એવી કોઈ ખાનગી મિલકત નહોતી. ન બંગલો, ન બેંક બેલેન્સ.

મણિબહેને સરદારને નાયબ વડાપ્રધાન બનવાની ખુશીમાં એક 'ફાઉન્ટન પેન' ભેટ આપી હતી. એ જ પેન સરદારની સાચી મૂડી હતી. જ્યારે સરદારે ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦ના રોજ સવારે ૯:૩૭ વાગ્યે મુંબઈના બિરલા હાઉસમાં છેલ્લો શ્વાસ લીધો, ત્યારે મણિબહેને શું કર્યું? તેમણે પિતાના દેહને પોતે વણેલા કાપડથી ઢાંક્યો. કપાલે કુમકુમ તિલક કર્યું. સૂતરની આંટીઓ પહેરાવી. અને મૌન બની ગયા. કોઈ આડંબર નહીં, કોઈ દેખાડો નહીં. માત્ર અસીમ સાદગી.

મણિબહેનની ડાયરીનો એક બહુ મોટો હિસ્સો એ આઘાત વિશે છે જે સરદારને ગાંધીજીની હત્યા પછી લાગ્યો હતો. સોશિયલિસ્ટ નેતાઓ અને કેટલાક વિરોધીઓ એવો પ્રચાર કરતા હતા કે ગૃહમંત્રી તરીકે સરદાર ગાંધીજીની રક્ષા કરવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. મણિબહેન લખે છે કે આ આક્ષેપોએ સરદારનું હૃદય ચીરી નાખ્યું હતું. જે માણસે ગાંધીજીને પોતાના ગુરુ માન્યા હતા, જેમના એક ઈશારે સરદારે વડાપ્રધાનનું પદ જતું કર્યું હતું, તેમના પર જ આવો આરોપ?

નહેરુએ સરદારને સલાહ આપી હતી કે દેખાવકારો સાથે વાત કરીને તેમને સંતોષકારક જવાબ આપો. પણ સરદારનો જવાબ જુઓ! તેમણે કહ્યું, "જો તેઓ ઈચ્છે તો આમાંના ઘણા દેખાવકારોને તેમની કેબિનેટમાં લઈ શકે છે. પરંતુ તેમનામાં કોઈ ચારિત્ર્ય નથી, કોઈ સિદ્ધાંત નથી." (૨૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૯). મણિબહેન નોંધે છે કે આ સમયગાળામાં સરદાર હૃદયથી તદ્દન ભાંગી પડ્યા હતા. જે લોખંડ દુશ્મનો સામે નહોતું નમ્યું, તે પોતાના જ લોકોના ખોટા આક્ષેપો સામે પીગળી રહ્યું હતું.

મને સરદારની આર્થિક દ્રષ્ટિ બહુ ગમી. તેઓ માનતા હતા કે દેશની પ્રગતિ વિદેશી નિષ્ણાતોથી નહીં, પણ ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓથી થશે. તેઓ ટાટા અને બિરલા જેવા લોકો પર વિશ્વાસ રાખતા. મણિબહેનની ડાયરીમાં એક વાક્ય છે: "પરદેશી શાસન નીચે આપણા ઉદ્યોગપતિઓએ ઉદ્યોગો ઊભા કર્યા, તો આજે કેમ ન કરી શકે?" સરદાર માનતા હતા કે સત્તા અને સંપત્તિ વચ્ચે સંતુલન હોવું જોઈએ. જો દેશની સંપત્તિ માત્ર એક જ સ્તરના લોકો પાસે રહેશે તો દેશ ક્યારેય આર્થિક સદ્ધરતા નહીં પામી શકે.

મણિબહેન પટેલ એ દીકરી હતા જેમણે પિતાની સેવામાં પોતાનું યૌવન હોમી દીધું. લગ્ન ન કર્યા, કોઈ સુખ-સુવિધા ન માંગી. સરદારના અવસાન પછી પણ તેઓ એક સામાન્ય નાગરિકની જેમ જીવ્યા. તેમણે પોતાની ડાયરી દ્વારા આવનારી પેઢીને એ જણાવ્યું કે ઇતિહાસમાં જે દેખાય છે તેના કરતા જે 'નથી દેખાતું' તે વધુ મહત્વનું હોય છે.

મિત્રો, આજે જ્યારે આપણે અખંડ ભારતનો નકશો જોઈએ છીએ, ત્યારે યાદ રાખજો કે એ નકશાની જે લાલ રેખાઓ છે ને, એ સરદારના હૃદયનું લોહી અને મણિબહેનનું અથાક ધૈર્ય છે. ઇતિહાસ માત્ર રાજાઓ અને યુદ્ધોનો નથી હોતો, ઇતિહાસ મણિબહેન જેવી દીકરીઓના ત્યાગનો પણ હોય છે.

આ લેખ વાંચ્યા પછી, કદાચ હવે તમે જ્યારે પણ સરદારની પ્રતિમા જોશો, ત્યારે તમને તેની બાજુમાં મણિબહેનનો એ અદ્રશ્ય પડછાયો પણ દેખાશે. આ જ આપણા સંસ્કાર છે, આ જ આપણું ગૌરવ છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---