.png){kind=logo}
મણીબેન પટેલ, સરદાર પટેલના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો. તેમની ત્યાગ અને સમર્પણની ગાથા જાણો, જેણે લોખંડી પુરુષને દ્રઢતાથી ઊભા રાખ્યા. ભારતના ઇતિહાસમાં તેમની ભૂ
લોખંડી પુરુષની 'વજ્ર' સમાન ઢાલ: ત્યાગ અને સમર્પણની મૂર્તિ મણીબેન પટેલ
આજે વિશ્વ મહિલા દિવસે મણીબેન પટેલ વિશે જાણીએ કે તેઓ માત્ર એક વ્યક્તિ નહોતા, પણ ત્યાગ અને સમર્પણની મૂર્તિ હતા. તેમણે પોતાનું આખું જીવન, પોતાની ઈચ્છાઓ, પોતાના લગ્ન અને સુખ-સગવડ પિતા અને દેશ માટે હોમી દીધા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જે 'અખંડ ભારત' બનાવી શક્યા, તેમાં પડદા પાછળ રહીને મણીબેને આપેલો સાથ અમૂલ્ય છે. વિશ્વ મહિલા દિવસે આવી વિરાંગનાને યાદ કરવી એ માત્ર ફરજ નહીં, પણ ગૌરવ છે. તેમના જીવનમાંથી શીખવા મળે છે કે સાચી શક્તિ સત્તામાં નહીં, પણ ત્યાગ અને ચારિત્ર્યમાં રહેલી છે.
ભારતના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ અખંડ ભારતના શિલ્પી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું નામ લેવાય છે, ત્યારે તેમના વ્યક્તિત્વની વિશાળતા પાછળ એક અદ્રશ્ય શક્તિનો અહેસાસ થાય છે. તે શક્તિ એટલે તેમના સુપુત્રી મણીબેન પટેલ. સામાન્ય રીતે ઇતિહાસના પાનાઓ પર જેમના નામ મોટા અક્ષરે લખાવા જોઈતા હતા, તેઓ ઘણીવાર પાદટીપ (footnote) બનીને રહી ગયા છે. મણીબેન માત્ર સરદારના પુત્રી કે સેક્રેટરી ન હતા; તેઓ સરદારના 'આંખ અને કાન' હતા, તેમની સંભાળ રાખનાર માતા હતા, અને તેમના ક્રાંતિકારી વિચારોના સાચા વારસદાર હતા. આજે આપણે તેમના જીવનના એવા પાસાઓ અને અજાણ્યા પ્રસંગો વિશે જાણીશું જે સાબિત કરે છે કે તેઓ સાચા અર્થમાં 'ભારતની દીકરી' હતા.
૧. જન્મ અને પ્રારંભિક સંઘર્ષ (૧૯૦૩-૧૯૦૮):
મણીબેનનો જન્મ ૩ એપ્રિલ ૧૯૦૩ના રોજ વલ્લભભાઈ પટેલના મોસાળ એટલે કે કરમસદ પાસેના ગાણા ગામે થયો હતો. તે જમાનામાં દીકરીનો જન્મ બહુ ઉત્સવનો વિષય ન ગણાતો, છતાં વલ્લભભાઈને પોતાની આ પ્રથમ સંતાન પ્રત્યે વિશેષ લાગણી હતી. તેમનું બાળપણ ખૂબ જ સામાન્ય અને સંઘર્ષમય રહ્યું. ૧૯૦૫માં નાના ભાઈ ડાહ્યાભાઈનો જન્મ થયો. માતા ઝવેરબાનું સ્વાસ્થ્ય સતત કથળતું રહેતું હતું.
૧૯૦૮માં જ્યારે મણીબેન માત્ર ૫-૬ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમની માતા ઝવેરબાને મુંબઈની કામા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં તેમનું અવસાન થયું. એક જાણીતી પણ હૃદયદ્રાવક હકીકત એ છે કે જ્યારે વલ્લભભાઈને કોર્ટમાં તાર મળ્યો કે પત્નીનું અવસાન થયું છે, ત્યારે તેમણે તે તાર વાંચીને ખિસ્સામાં મૂકી દીધો અને અસીલને નુકસાન ન થાય તે માટે કેસ લડવાનું ચાલુ રાખ્યું. પરંતુ, એ પછીના વલ્લભભાઈના જીવનનો મોટો નિર્ણય મણીબેનના ભવિષ્યનો પાયો બન્યો. વલ્લભભાઈએ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે "મારા બાળકો માથે હું ઓરમાન માનો બોજો નહીં નાખું," અને તેમણે આજીવન વિધુર રહેવાનું પસંદ કર્યું. આમ, મણીબેન પિતાના પ્રેમ અને શિસ્તના મિશ્રણમાં ઉછર્યા.
૨. શિક્ષણ અને મુંબઈનું જીવન (૧૯૧૦-૧૯૧૭):
માતાના મૃત્યુ બાદ વલ્લભભાઈ બેરિસ્ટરના અભ્યાસ માટે ઈંગ્લેન્ડ ગયા. ત્યારે તેમણે મણીબેન અને ડાહ્યાભાઈને મુંબઈમાં મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ અને મિસ વિલ્સન નામના એક બ્રિટિશ મહિલાની દેખરેખમાં મૂક્યા. અહીં મણીબેનના જીવનનો એક અજાણ્યો તબક્કો શરૂ થયો. મણીબેનને મુંબઈની પ્રખ્યાત 'ક્વીન મેરી હાઈસ્કૂલ'માં ભણવા મૂકવામાં આવ્યા હતા. શરૂઆતના વર્ષોમાં મણીબેન સંપૂર્ણ અંગ્રેજી વાતાવરણમાં ઉછર્યા હતા. તેઓ અંગ્રેજી ખૂબ જ અસ્ખલિત બોલતા શીખ્યા હતા અને પશ્ચિમી રીતભાતથી વાકેફ થયા હતા.
૩. ગાંધીજીનો પ્રભાવ અને જીવનમાં પરિવર્તન (૧૯૧૭-૧૯૨૦):
૧૯૧૭માં જ્યારે વલ્લભભાઈ ભારત પાછા ફર્યા અને ગાંધીજીના સંપર્કમાં આવ્યા, ત્યારે પટેલ પરિવારમાં પરિવર્તનની આંધી આવી. ગાંધીજીએ હાકલ કરી કે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અપનાવવું જોઈએ. આ સમયે મણીબેને એક બહાદુરીભર્યો નિર્ણય લીધો. તેમણે પોતાની અંગ્રેજી શાળા અને વૈભવી જીવનશૈલીનો ત્યાગ કર્યો અને અમદાવાદ આવીને ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં જોડાયા.
એક રસપ્રદ કિસ્સો છે કે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં શરૂઆતમાં મણીબેનને કાંતતા (રેંટિયો ચલાવતા) આવડતું ન હતું, જે આશ્રમજીવનનો મુખ્ય ભાગ હતો. પરંતુ તેમણે જીદ કરીને રેંટિયો શીખી લીધો અને એટલી નિપુણતા મેળવી કે ૧૯૨૭ પછી સરદાર પટેલ આજીવન માત્ર મણીબેને કાંતેલા સૂતરના જ કપડાં પહેરતા. મણીબેને પિતાના જૂના અંગ્રેજી સુટ, મોંઘી ટાઈ અને હેટની હોળી કરવામાં પણ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.
૪. બોરસદ અને બારડોલી સત્યાગ્રહમાં નેતૃત્વ (૧૯૨૩-૧૯૨૮):
ઘણા લોકો માને છે કે મણીબેન માત્ર સરદારની સેવા કરતા હતા, પરંતુ હકીકતમાં તેઓ એક સક્રિય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હતા. ૧૯૨૩-૨૪ના બોરસદ સત્યાગ્રહ વખતે મણીબેને જે રીતે મહિલાઓને સંગઠિત કરી હતી તે અદ્ભુત હતું. બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલા અન્યાયી કરવેરા સામે તેમણે ગામેગામ ફરીને બહેનોમાં જાગૃતિ આણી.
ત્યારબાદ ૧૯૨૮ના બારડોલી સત્યાગ્રહમાં તો મણીબેનનો રોલ ઐતિહાસિક હતો. સરદાર પટેલ સત્યાગ્રહનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે મણીબેન બારડોલીના ખેડૂતોની ઝૂંપડીઓમાં રહેતા હતા. તેઓ આંદોલનની ગુપ્ત માહિતી અને પત્રવ્યવહારો સાચવતા. સરદારની તબિયત વારંવાર બગડતી હતી, ત્યારે મણીબેને નક્કી કર્યું કે હવેથી પિતાની અંગત સારવાર અને સેક્રેટરી તરીકેનું કામ તે પોતે જ સંભાળશે. અહીંથી જ તેમનું જીવન સંપૂર્ણપણે સરદારને સમર્પિત થઈ ગયું.
૫. જેલવાસ અને કસ્તૂરબા સાથેના સ્મરણો (૧૯૩૦-૧૯૪૨):
૧૯૩૦માં દાંડી કૂચના સમર્થનમાં અને ૧૯૩૦ના મીઠાના સત્યાગ્રહમાં મણીબેને સક્રિય ભાગ લીધો. મણીબેન તેમના જીવનકાળ દરમિયાન અનેકવાર જેલમાં ગયા. ૧૯૩૦ થી ૧૯૪૫ વચ્ચેનો લાંબો સમયગાળો તેમણે વિવિધ જેલોમાં વિતાવ્યો.
કાચની બંગડીઓનો કિસ્સો:
સાબરમતી જેલમાં એક પ્રસંગ ખૂબ પ્રખ્યાત છે. જેલના નિયમો મુજબ કેદી મહિલાઓ કાચની બંગડીઓ પહેરી શકતી નહોતી. મણીબેને જેલર સામે મક્કમતાથી દલીલ કરી હતી. તેમણે કહ્યું, "જેમ તમે ગળામાં ક્રોસ પહેરો છો અને તે તમારી શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે, તેમ અમારે મન બંગડીઓ અમારા સૌભાગ્ય અને સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે. અમે ગુનેગાર નથી, રાજકીય કેદીઓ છીએ." તેમની દલીલ એટલી સચોટ હતી કે જેલ સત્તાવાળાઓએ આ નિયમ બદલવો પડ્યો હતો.
કસ્તૂરબાની સેવા:
૧૯૪૨ની 'હિંદ છોડો' ચળવળ દરમિયાન મણીબેનને પૂનાના આગાખાન મહેલમાં ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા સાથે નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતા. અહીં કસ્તૂરબાની તબિયત ખૂબ નાજુક હતી. ઇતિહાસમાં બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે કસ્તૂરબાના અંતિમ દિવસોમાં મણીબેને એક દીકરીની જેમ તેમની સેવા કરી હતી. કસ્તૂરબાના કપડાં ધોવાથી માંડીને તેમને દવા આપવા સુધીનું કામ મણીબેન કરતા. જ્યારે કસ્તૂરબાનું અવસાન થયું, ત્યારે મણીબેન ખૂબ ભાંગી પડ્યા હતા. આ સેવા જોઈને ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે, "મણી, તું તો સાક્ષાત સેવાની મૂર્તિ છે."
૬. સત્તાના ગલિયારામાં સાદગી (૧૯૪૬-૧૯૫૦):
આઝાદી નજીક હતી અને વચગાળાની સરકાર રચાઈ. સરદાર પટેલ ગૃહમંત્રી અને નાયબ વડાપ્રધાન બન્યા. દિલ્હીમાં ૧, ઔરંગઝેબ રોડ પર સરદારનું નિવાસસ્થાન દેશનું પાવર સેન્ટર બની ગયું હતું. આ સમયગાળામાં મણીબેનનો રોલ સૌથી મહત્વનો હતો.
મણીબેન નક્કી કરતા કે સરદારને કોણ મળશે અને કેટલી મિનિટ મળશે. સરદાર હૃદયરોગના દર્દી હતા, તેથી ડૉક્ટરોની સલાહ મુજબ મણીબેન કડક ચોકીદાર બની ગયા હતા. મોટા મોટા નેતાઓ અને રાજા-રજવાડાઓએ પણ મણીબેનની મંજૂરી લેવી પડતી.
મણીબેન રોજની તમામ ગતિવિધિઓની ડાયરી લખતા. કોણ મળવા આવ્યું, શું વાત થઈ, સરદારે શું કહ્યું - આ બધું તેઓ ઝીણવટપૂર્વક નોંધતા. આજે આઝાદીના સમયના અનેક રાજકીય રહસ્યો અને રજવાડાઓના વિલીનીકરણની વિગતો મણીબેનની ડાયરીઓમાંથી જ મળે છે.
સરદાર ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન હતા, છતાં તેમના ઘરમાં સાદગીની પરાકાષ્ઠા હતી. મણીબેન સરદારના ફાટેલા કુર્તાને થીગડા મારીને પહેરાવતા. ઘરમાં રસોઈ પણ સાદી બનતી. સરદારના ચશ્માનું ખોખું તૂટી ગયું હતું તો મણીબેને નવા ચશ્મા ખરીદવાને બદલે તે તૂટેલી દાંડીને દોરાથી બાંધી દીધી હતી અને સરદાર સાહેબે તે જ ચશ્મા પહેર્યા હતા. જ્યારે કોઈએ પૂછ્યું કે આવું કેમ? ત્યારે મણીબેને જવાબ આપ્યો હતો કે, "આ પ્રજાના પૈસા છે, તેનો દુરુપયોગ ન કરાય." આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે તેઓ જાહેર જીવનમાં શુદ્ધતાના કેટલા આગ્રહી હતા.
૭. સરદારનું અવસાન અને 'લાલ બેગ'નું રહસ્ય (૧૯૫૦):
૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦ના રોજ મુંબઈના બિરલા હાઉસમાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું અવસાન થયું. મણીબેન માટે તો જાણે દુનિયા જ પૂરી થઈ ગઈ. પરંતુ અહીં મણીબેનના ચરિત્રની સૌથી ઉમદા બાજુ જોવા મળે છે.
પૈસા અને પુસ્તકો પરત કર્યા:
સરદારના મૃત્યુ પછી તરત જ મણીબેને એક લાલ કપડાની થેલી અને એક પુસ્તક પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ (અથવા કોંગ્રેસના ખજાનચી) પાસે જઈને સુપરત કરી. લોકો આશ્ચર્યચકિત હતા કે તેમાં શું છે. તે થેલીમાં કોંગ્રેસ પક્ષ માટે ઉઘરાવેલા ફાળાના લાખો રૂપિયા (તે જમાનામાં ૩૫ લાખ જેટલી રકમ હોવાનું મનાય છે) અને હિસાબની ડાયરી હતી. સરદારના મૃત્યુ પછી કોઈ પૂછનાર નહોતું, મણીબેન ઈચ્છત તો તે પૈસા રાખી શકતા હતા કારણ કે તેમની પાસે પોતાની કોઈ મિલકત નહોતી. પણ 'સરદારની પુત્રી' એ એક પાઈ પણ રાખી નહીં.
વધુમાં, સરદારના અવસાન પછી મણીબેને સરકારી નિવાસસ્થાન તાત્કાલિક ખાલી કરી દીધું અને કોઈ પણ સરકારી સુવિધા લીધા વિના અમદાવાદમાં એક મિત્રના ઘરે ભાડાના મકાનમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા.
૮. એકાકી પણ ગૌરવવંતું જીવન (૧૯૫૧-૧૯૯૦):
સરદારના ગયા પછી મણીબેનનું જીવન ખૂબ જ સંઘર્ષમય રહ્યું, પણ તેમણે કોઈની સામે હાથ લંબાવ્યો નહીં.
રાજકીય કારકિર્દી: તેઓ ૧૯૫૨ અને ૧૯૫૭માં લોકસભામાં દક્ષિણ કૈરા (ખેડા) બેઠક પરથી ચૂંટાયા હતા. ૧૯૬૪માં રાજ્યસભામાં ગયા. એક સાંસદ હોવા છતાં, તેઓ દિલ્હીમાં ડી.ટી.સી.ની બસમાં મુસાફરી કરતા. તેમના કપડાં ખાદીના અને ઘણીવાર થીગડા મારેલા રહેતા. સંસદમાં જ્યારે તેઓ બોલતા ત્યારે તેમનો અવાજ સ્પષ્ટ અને તીખો રહેતો, જેમાં પિતાની ઝલક દેખાતી.
સાહિત્યિક યોગદાન: મણીબેનનું સૌથી મોટું યોગદાન એ છે કે તેમણે સરદાર પટેલના હજારો પત્રો અને દસ્તાવેજોને જાળવી રાખ્યા. બાદમાં તેમણે નવજીવન પ્રકાશન દ્વારા આ પત્રોનું પુસ્તક સ્વરૂપે સંપાદન કર્યું. જો મણીબેને આ દસ્તાવેજો સાચવ્યા ન હોત, તો કાશ્મીર મુદ્દો હોય કે હૈદરાબાદ પોલીસ એક્શન - આપણે સત્ય ક્યારેય જાણી શક્યા ન હોત.
અમૂલ અને ત્રિભુવનદાસ પટેલ સાથે સંબંધ: જ્યારે ખેડા જિલ્લામાં ખેડૂતોનું શોષણ થતું હતું અને અમૂલ (કૈરા ડિસ્ટ્રિક્ટ કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક પ્રોડ્યુસર્સ યુનિયન) ની સ્થાપના થઈ રહી હતી, ત્યારે મણીબેને ત્રિભુવનદાસ પટેલને સતત માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. સરદાર સાહેબના વ્યસ્ત કાર્યક્રમ વચ્ચે મણીબેન ખેડૂતોની રજૂઆતો પિતા સુધી પહોંચાડવાનું કામ કરતા હતા. શ્વેત ક્રાંતિના પાયામાં મણીબેનનો પણ પરોક્ષ ફાળો છે.
૯. અંતિમ વર્ષો:
જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં મણીબેનની આંખો નબળી પડી ગઈ હતી. તેમની પાસે એટલા પૈસા પણ નહોતા કે આંખના મોતિયાનું ઓપરેશન કરાવી શકે કે સારા ચશ્મા લઈ શકે. ગુજરાત વિદ્યાપીઠના એક સેવકે તેમની છેલ્લી અવસ્થામાં સેવા કરી હતી.
૧૯૯૦માં જ્યારે તેમનું અવસાન થયું, ત્યારે તેમની પાસે ભૌતિક સંપત્તિના નામે માત્ર થોડાક પુસ્તકો, ખાદીના કપડાં અને સરદારની યાદો હતી.
Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel
COMMENTS