Swaraj - 31 - Joseph Baptista: The Unsung Architect of Swaraj and the Beloved 'Kaka' of Mumbai's Workers

Joseph Baptista, the unsung hero, influenced Tilak's Home Rule & championed labor rights. His legacy, like Sardar Patel's, forged unity & laid democra

Watch on YouTube

---

જોસેફ બેપ્ટિસ્ટા: સ્વરાજના અજાણ્યા સારથિ અને મુંબઈના શ્રમિકોના લાડીલા 'કાકા'

ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના ઇતિહાસના લોકમાન્ય ટિળક, મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલ જેવા નામો તેજસ્વી તારાની જેમ ચમકે છે. પરંતુ એક વિસરાયેલું પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી નામ એટલે જોસેફ બેપ્ટિસ્ટા (1864-1930). એક તેજસ્વી બેરિસ્ટર, દુરંદેશી રાજકારણી અને મુંબઈના ગરીબ મજૂરો માટે આશાનું કિરણ બનેલા 'કાકા'.

17 માર્ચ, 1864ના રોજ મુંબઈમાં જન્મેલા જોસેફ બેપ્ટિસ્ટા એક ગૌરવશાળી 'ઈસ્ટ ઈન્ડિયન કેથોલિક' પરિવારમાંથી આવતા હતા. તેમનો શરૂઆતનો અભ્યાસ મુંબઈની સેન્ટ મેરી હાઈસ્કૂલમાં થયો. રસપ્રદ વાત એ છે કે, બેપ્ટિસ્ટાએ પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કાયદાથી નહીં પણ વિજ્ઞાનથી કરી હતી. તેમણે પુણેની કોલેજ ઓફ સાયન્સમાંથી સિવિલ એન્જિનિયરિંગની ડિગ્રી મેળવી અને લગભગ સાત વર્ષ સુધી બોમ્બે સરકારના વન વિભાગ (Forest Department) માં સેવા આપી. 

પરંતુ ભાગ્ય તેમને ક્યાંક બીજે જ લઈ જવા માંગતું હતું. 1894માં તેઓ કાયદા અને રાજનીતિના અભ્યાસ માટે ઈંગ્લેન્ડ ગયા. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના તે દિવસોમાં જ બેપ્ટિસ્ટાની અંદરના ક્રાંતિકારીનો જન્મ થયો. 1897માં જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે લોકમાન્ય ટિળકની ધરપકડ કરી, ત્યારે સાત સમંદર પાર કેમ્બ્રિજ યુનિયનના મંચ પરથી આ યુવાને ગર્જના કરી હતી કે ટિળકની જેલવાસ 'અન્યાયી અને અવિચારી' છે. બ્રિટિશ ધરતી પર ઊભા રહીને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને પડકારવાની આ હિંમત તે સમયે વિરલ હતી. 

ઘણા લોકો માને છે કે 'હોમ રૂલ' (સ્વશાસન) નો વિચાર માત્ર ટિળક કે એની બેસન્ટનો હતો, પરંતુ હકીકત એ છે કે આ વિચારનું બીજ જોસેફ બેપ્ટિસ્ટાએ રોપ્યું હતું. આયરિશ હોમ રૂલ આંદોલનનો ઊંડો અભ્યાસ કરનાર બેપ્ટિસ્ટાએ જ ટિળકને ભારતમાં આવી સંસ્થા સ્થાપવાનું સૂચન કર્યું હતું. જોકે શરૂઆતમાં ટિળકને આ વિચાર થોડો વહેલો લાગ્યો હતો, પરંતુ બેપ્ટિસ્ટાની દલીલો અને દ્રષ્ટિકોણને કારણે અંતે 1916માં 'ઇન્ડિયન હોમ રૂલ લીગ' અસ્તિત્વમાં આવી. 

બેપ્ટિસ્ટા આ લીગના પ્રથમ પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. તેમણે જ "Responsive Co-operation" (પ્રતિક્રિયાત્મક સહકાર) નો સિદ્ધાંત ઘડ્યો હતો. આ સિદ્ધાંત મુજબ, જો બ્રિટિશ સરકાર ભારતીયોના હિતમાં કામ કરે તો તેમને સહકાર આપવો, અન્યથા વિરોધ કરવો. આ એક એવી વ્યૂહરચના હતી જેણે ભારતીય રાજનીતિને એક નવો વળાંક આપ્યો. 

ટિળક અને બેપ્ટિસ્ટાની મિત્રતા ધર્મ અને જ્ઞાતિના વાડાઓથી ઉપર હતી. જ્યારે ટિળક પર રાજદ્રોહનો આરોપ લાગ્યો, ત્યારે બેપ્ટિસ્ટા તેમના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર હતા. ટિળક જ્યારે 'વેલેન્ટાઈન ચિરોલ' વિરુદ્ધ માનહાનિનો કેસ લડવા ઈંગ્લેન્ડ ગયા, ત્યારે બેપ્ટિસ્ટા પણ તેમની સાથે પડછાયાની જેમ રહ્યા હતા. ટિળક હંમેશા બેપ્ટિસ્ટાની કાયદાકીય સૂઝ અને રાજકીય દીર્ઘદ્રષ્ટિ પર અતૂટ વિશ્વાસ રાખતા. 

મુંબઈના મજૂરોના 'કાકા' જોસેફ બેપ્ટિસ્ટાનું નામ મુંબઈના શ્રમિક આંદોલનના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેઓ મુંબઈની મિલોમાં કામ કરતા હજારો મજૂરોમાં અત્યંત લોકપ્રિય હતા, જે તેમને વહાલથી 'કાકા' કહીને બોલાવતા. 1917માં તેમણે ભારતની પ્રથમ 'ઓલ ઇન્ડિયા પોસ્ટલ સ્ટ્રાઈક' (ટપાલ હડતાળ) નું નેતૃત્વ કર્યું હતું. 

લાલા લજપત રાય સાથે મળીને તેમણે 1919માં 'ઓલ ઈન્ડિયા લેબર કોન્ફરન્સ'ની સ્થાપના કરી. 1924માં જિનીવા ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય લેબર કોન્ફરન્સમાં તેમણે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું અને વૈશ્વિક મંચ પર ભારતીય મજૂરોની દુર્દશા અને તેમના અધિકારોનો અવાજ ઉઠાવ્યો. તેઓ માનતા હતા કે જ્યાં સુધી કામદાર વર્ગ જાગૃત નહીં થાય, ત્યાં સુધી સાચું સ્વરાજ આવી શકશે નહીં. 

1925માં બેપ્ટિસ્ટા મુંબઈના મેયર બન્યા. તે સમયે મુંબઈ મહાનગરપાલિકામાં તેમણે અનેક સુધારાઓ કર્યા. એક ખ્રિસ્તી હોવા છતાં, તેઓ ક્યારેય કોમી રાજકારણના પક્ષમાં નહોતા. જ્યારે કેટલાક લોકોએ ખ્રિસ્તીઓ માટે અલગ મતાધિકાર (Separate Electorate) ની માંગણી કરી, ત્યારે બેપ્ટિસ્ટાએ તેને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "હું પહેલા ભારતીય છું અને પછી ખ્રિસ્તી." તેમણે હંમેશા હિન્દુ-મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી એકતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

18 સપ્ટેમ્બર, 1930ના રોજ જ્યારે ભારત સવિનય કાનૂનભંગની લડતમાં વ્યસ્ત હતું, ત્યારે આ મહાન દેશભક્તે અંતિમ શ્વાસ લીધા. બેપ્ટિસ્ટા આજીવન અવિવાહિત રહ્યા; તેમનો સમગ્ર પરિવાર ભારતની જનતા અને ગરીબ મજૂરો હતા.

આજે જ્યારે આપણે મુંબઈના મઝગાંવ વિસ્તારમાં જઈએ છીએ, ત્યારે ત્યાં 'જોસેફ બેપ્ટિસ્ટા ગાર્ડન' તેમની યાદ અપાવે છે. પરંતુ શું માત્ર એક બગીચો તેમના બલિદાન માટે પૂરતો છે? બેપ્ટિસ્ટાએ આપણને શીખવ્યું કે રાષ્ટ્રવાદ એ કોઈ ધર્મની જાગીર નથી, પરંતુ તે દેશ પ્રત્યેના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમનું નામ છે.

તેમનું જીવન એ વાતનો પુરાવો છે કે કાયદા અને બંધારણીય માર્ગે ચાલીને પણ સામ્રાજ્યવાદના પાયા હચમચાવી શકાય છે. 'કાકા' બેપ્ટિસ્ટા ભલે ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં ઓછા દેખાતા હોય, પણ ભારતના લોકશાહી માળખા અને મજૂર અધિકારોના પાયામાં તેમની મહેનતની ઈંટો લાગેલી છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---