Swaraj - 30 - Unearthing Dattatray Vishnu Apte's Legacy in Indian History

Dive into the untold saga of Dattatray Vishnu Apte, a scholar-revolutionary shaping Swaraj. Explore his pivotal role in Indian History and Marathi Lit

Watch on YouTube

---

દત્તાત્રેય વિષ્ણુ આપ્ટે - ક્રાંતિથી સંશોધન સુધીની સફર

શું તમે ક્યારેય એવા વ્યક્તિ વિશે સાંભળ્યું છે જેણે એક હાથમાં બ્રિટિશ હકુમતને ઉખેડી ફેંકવા માટે જર્મન શસ્ત્રો પકડવાની હિંમત કરી હોય અને બીજા હાથમાં ભારતની અસ્મિતાને જીવંત રાખવા માટે ઇતિહાસની કલમ પકડી હોય? ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને બૌદ્ધિક પુનરુત્થાનના ઇતિહાસમાં દત્તાત્રેય વિષ્ણુ આપ્ટે (૧૮૮૧-૧૧૪૩) એક એવું નામ છે, જેનું જીવન કોઈ રોમાંચક જાસૂસી નવલકથા જેવું છે. તેઓ માત્ર એક શુષ્ક ઇતિહાસકાર નહોતા, પણ એક એવા દ્રષ્ટા હતા જેમણે સમજ્યું હતું કે જ્યાં સુધી કોઈ રાષ્ટ્ર પોતાના સાચા ઇતિહાસને નથી જાણતું, ત્યાં સુધી તે ક્યારેય સાચી આઝાદી મેળવી શકતું નથી.

દત્તાત્રેય વિષ્ણુ આપ્ટેનો જન્મ ૧૩ માર્ચ, ૧૮૮૧ના રોજ તત્કાલીન સાંગલી રાજ્યના હનગંડી નામના નાનકડા ગામમાં થયો હતો. એક નિમ્ન-મધ્યમ વર્ગના ચિત્પાવન બ્રાહ્મણ પરિવારમાં જન્મેલા દત્તાત્રેયના પિતા રાજ્યના સેવક હતા. બાળપણથી જ તેમને શિસ્ત અને દેશદાઝના સંસ્કારો મળ્યા હતા. ૧૯૦૨માં તેમણે પૂના (પુણે) ની જગવિખ્યાત ફર્ગ્યુસન કોલેજમાંથી બી.એ.ની પદવી પ્રાપ્ત કરી.

પુણેનું એ સમયનું વાતાવરણ રાષ્ટ્રવાદની લહેરોથી છલોછલ હતું. કોલેજકાળ દરમિયાન તેઓ ગણિતશાસ્ત્રી વ્રેંગલર આર. પી. પરાંજપેના અત્યંત લાડકા વિદ્યાર્થી બન્યા. પરંતુ, માત્ર ગણિતના આંકડાઓમાં તેમનું મન પરોવાયેલું નહોતું. તેઓ એ યુગના મહાનાયકો જેવા કે લોકમાન્ય બાલ ગંગાધર ટિળક, ડૉ. ભાંડારકર અને વી. કે. રાજવાડેના સીધા પ્રભાવ હેઠળ આવ્યા. ખાસ કરીને ઇતિહાસકાર વી. કે. રાજવાડેને તેમણે પોતાના 'ગુરુ' માન્યા. રાજવાડેના પ્રખર વ્યક્તિત્વએ આપ્ટેના મનમાં એ વાત ઠસાવી દીધી કે ઇતિહાસ એ માત્ર રાજાઓની વંશાવળી નથી, પણ રાષ્ટ્રનું ચારિત્ર્ય છે.

આપ્ટેના જીવનનું સૌથી રોમાંચક પ્રકરણ ૧૯૧૦માં ગોવા ખાતે શરૂ થયું. તેઓ ત્યાં અલ્મેડા કોલેજમાં શિક્ષક તરીકે કાર્યરત હતા. એ સમયે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના એંધાણ વર્તાઈ રહ્યા હતા. ભારતીય ક્રાંતિકારીઓ બ્રિટિશરો સામે લડવા માટે વિદેશી મદદની શોધમાં હતા. બંગાળની ખાડીમાં જર્મન જહાજ 'એસએમએસ એમડેન' નો આતંક હતો. આ જહાજે બ્રિટિશ નૌકાદળના નાકે દમ લાવી દીધો હતો.

આપ્ટે અને તેમના ઉત્સાહી મિત્રોએ એક અત્યંત ખતરનાક યોજના બનાવી. તેઓ છૂપી રીતે 'એમડેન'ના જર્મન અધિકારીઓનો સંપર્ક સાધવા માંગતા હતા જેથી ત્યાંથી શસ્ત્રો અને દારૂગોળો મેળવીને ભારતમાં બ્રિટિશરો સામે સશસ્ત્ર બળવો કરી શકાય. કલ્પના કરો, એક યુવાન શિક્ષક રાત્રિના અંધકારમાં દરિયાકાંઠે જર્મન જહાજની રાહ જોઈ રહ્યો હોય! પરંતુ, બ્રિટિશ ગુપ્તચર સંસ્થા અત્યંત સતર્ક હતી. તેમને આ યોજનાની ગંધ આવી ગઈ. છેલ્લી ઘડીએ જ્યારે જાળ બિછાવવામાં આવી, ત્યારે આપ્ટે અને તેમના સાથીઓએ પીછેહઠ કરવી પડી. આ ઘટનાએ આપ્ટેના જીવનની દિશા બદલી નાખી. તેમને સમજાયું કે લોહી વહાવવા કરતાં પણ વધુ મહત્વનું છે લોકમાનસમાં રાષ્ટ્રીયતાનું બીજ રોપવું.

૧૯૦૭ થી ૧૯૦૯ દરમિયાન, તેમણે મરાઠી રાષ્ટ્રવાદી સાપ્તાહિક 'હરિ કિશોર' ના સંપાદકીય મંડળમાં કામ કર્યું. ત્યારબાદ તેમણે મુંબઈમાં ટિળકના અનુયાયીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા દૈનિક 'રાષ્ટ્ર માતા' માં પણ યોગદાન આપ્યું. તેમના લેખોમાં બ્રિટિશ હકુમત સામેની તીખી આલોચના અને સ્વરાજ માટેની તડપ જોવા મળતી હતી.

આપ્ટેની વિચારધારા રૂઢિચુસ્ત હોવા છતાં અત્યંત રાષ્ટ્રવાદી હતી. તેઓ પશ્ચિમી શિક્ષણ પદ્ધતિના કટ્ટર વિરોધી હતા. તેઓ માનતા હતા કે અંગ્રેજો દ્વારા આપવામાં આવતું શિક્ષણ ભારતીયોને માનસિક ગુલામ બનાવી રહ્યું છે. આથી જ તેમણે યવતમાળ અને મુધોલની રાષ્ટ્રીય શાળાઓમાં માનદ શિક્ષક તરીકે સેવાઓ આપી, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ગૌરવશાળી ઇતિહાસનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું.

૧૯૨૪માં આપ્ટેએ નક્કી કર્યું કે તેઓ પોતાનું બાકીનું જીવન માત્ર અને માત્ર ઐતિહાસિક સંશોધનને સમર્પિત કરશે. તેઓ પૂનાના 'ભારત ઇતિહાસ સંશોધક મંડળ' સાથે જોડાયા. અહીં તેમણે એક તપસ્વીની જેમ કામ કર્યું. તેમણે જે પુસ્તકો લખ્યા તે આજે પણ ઇતિહાસના વિદ્યાર્થીઓ માટે સંદર્ભ ગ્રંથો સમાન છે.

તેમનું સૌથી મહત્વનું પ્રદાન 'શિવાજી મહારાજની જન્મતારીખ' પરનું સંશોધન હતું. ૧૯૨૭માં પ્રકાશિત થયેલા આ પુસ્તકે તે સમયના અનેક વિવાદોનો અંત આણ્યો હતો. આ ઉપરાંત, 'મહારાષ્ટ્ર ઇતિહાસ મંજિરી' અને 'ઐતિહાસિક દંતકથા અને ગોષ્ઠી' જેવા તેમના ગ્રંથોએ મરાઠા સામ્રાજ્યના સાચા સ્વરૂપને લોકો સામે મૂક્યું. તેમણે ૧૪ થી વધુ પુસ્તકોનું સંપાદન કર્યું અને અનેક પુસ્તકોની પ્રસ્તાવનાઓ લખી, જે પોતે એક સંશોધન લેખ જેવી ગહન રહેતી.

દત્તાત્રેય વિષ્ણુ આપ્ટેનું અંગત જીવન અત્યંત સાદગીપૂર્ણ હતું. એક મહાન વિદ્વાન હોવા છતાં તેમનામાં લેશમાત્ર અહંકાર નહોતો. તેઓ શાંત અને ગંભીર પ્રકૃતિના માણસ હતા. તેમના માટે ઇતિહાસ એ માત્ર આજીવિકાનું સાધન નહીં, પણ એક સાધના હતી. તેમણે પશ્ચિમી પ્રભાવથી દૂર રહીને શુદ્ધ ભારતીય દ્રષ્ટિકોણથી ઇતિહાસનું વિશ્લેષણ કર્યું. તેમની આ નિષ્ઠાને કારણે જ તેમને 'ઇતિહાસ સંશોધક' તરીકેનો ખિતાબ મળ્યો.

૨૧ ઓક્ટોબર, ૧૯૪૩ના રોજ આ મહાન વિદ્વાન અને છૂપા ક્રાંતિકારીએ દુનિયાને વિદાય આપી. દત્તાત્રેય વિષ્ણુ આપ્ટેનો લેખ આપણને એ શીખવે છે કે દેશભક્તિના અનેક રસ્તાઓ હોઈ શકે છે. જો તમે શસ્ત્ર ઉપાડી શકતા નથી, તો તમારી કલમ અને તમારા જ્ઞાનને રાષ્ટ્રની સેવામાં સમર્પિત કરો. આજે જ્યારે ઇતિહાસને તોડી-મરોડીને રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આપ્ટે જેવા નિષ્પક્ષ અને ઊંડા સંશોધકની જરૂરિયાત વધુ વરતાય છે.

તેઓ ભલે આજે આપણી વચ્ચે નથી, પણ 'ભારત ઇતિહાસ સંશોધક મંડળ' ના ગ્રંથાલયોમાં રહેલા તેમના પુસ્તકો આજે પણ રાષ્ટ્રવાદની જ્યોત પ્રગટાવી રહ્યા છે. તેમને યાદ કરવા એટલે ભારતના એ ગૌરવશાળી બૌદ્ધિક વારસાને યાદ કરવો, જેણે આઝાદીના પાયામાં પોતાનું લોહી અને શાહી બંને સીંચ્યા છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---