.png){kind=logo}
૧૯૪૬માં સરદાર પટેલે ક્રિપ્સને લખેલો એ પત્ર , જેણે ભારતની નિયતિ બદલી નાખી ઐતિહાસિક પત્ર : બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને સરદાર પટેલની ૧૯૪૬ની આખરી અને સણસણતી ચેતવણ
૧૯૪૬માં સરદાર પટેલે ક્રિપ્સને લખેલો એ પત્ર, જેણે ભારતની નિયતિ બદલી નાખી
ઐતિહાસિક પત્ર : બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને સરદાર પટેલની ૧૯૪૬ની આખરી અને સણસણતી ચેતવણી
ઇતિહાસના પાનાઓ ઘણીવાર મોટી લડાઈઓ, આંદોલનો અને રાજકીય ઘોષણાઓથી ભરેલા હોય છે. પરંતુ ક્યારેક, ઇતિહાસની દિશા માત્ર એક કાગળના ટુકડા અને તેના પર લખાયેલી સ્યાહીથી બદલાઈ જતી હોય છે. આવો જ એક ઐતિહાસિક અને અત્યંત નિર્ણાયક પત્ર ૧૫ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ ભારતના ભવિષ્યના 'લોખંડી પુરુષ' સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ દ્વારા બ્રિટિશ કેબિનેટ મંત્રી સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સને લખવામાં આવ્યો હતો. આ પત્ર માત્ર બે નેતાઓ વચ્ચેનો ઔપચારિક પત્રવ્યવહાર ન હતો; તે વાસ્તવમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના કફનમાં ઠોકાયેલી છેલ્લી ખીલી સમાન હતો. આ લેખમાં આપણે એ ઊંડા માનવીય અને રાજકીય કારણોની ચર્ચા કરીશું જેણે સરદાર પટેલને આટલી કડક અને સ્પષ્ટ ભાષામાં ચેતવણી આપવા મજબૂર કર્યા, અને સમજીશું કે કેવી રીતે આ એક પત્રે આધુનિક ભારતના નિર્માણ અને અંતિમ વિભાજન ની ભૂમિકા બાંધી.
૧૯૪૬ દરમ્યાન બીજું વિશ્વયુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું હતું, અને બ્રિટિશરો માટે ભારત પર નિયંત્રણ રાખવું આર્થિક અને લશ્કરી રીતે અશક્ય બની રહ્યું હતું. ભારત સ્વતંત્રતાના ઉંબરે ઊભું હતું, પરંતુ દેશ અંદરથી સળગી રહ્યો હતો. કેબિનેટ મિશન પ્લાન મોટાભાગે નિષ્ફળ ગયો હતો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની ખાઈ દિવસેને દિવસે પહોળી થઈ રહી હતી. મોહમ્મદ અલી ઝીણાના નેતૃત્વ હેઠળ મુસ્લિમ લીગ અલગ પાકિસ્તાનની માંગ પર અડગ હતી, અને દેશમાં સાંપ્રદાયિક હિંસાનો દાવાનળ ફાટી નીકળ્યો હતો.
આવા અત્યંત તંગ માહોલમાં, સરદાર પટેલનો આ પત્ર ભારતીય નેતૃત્વની હતાશા, ક્રોધ અને ભવિષ્યની ચિંતાનો અરીસો બનીને સામે આવે છે. પત્રની શરૂઆતમાં જ પટેલ એક થાક અને નિરાશાનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓ સતત ભારતના હિતોને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે.
પત્રના પ્રથમ ભાગમાં સરદાર પટેલ લંડનની તાજેતરની ઉચ્ચ સ્તરીય મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કરે છે. બ્રિટિશ વડા પ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલી ની અપીલ અને દબાણને કારણે, પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ લંડન ગયા હતા. પટેલ આ પત્રમાં સ્પષ્ટપણે લખે છે કે તેઓ વ્યક્તિગત રીતે આ મુલાકાતની સંપૂર્ણ વિરુદ્ધ હતા. તેમની રાજકીય કુનેહ અને દૂરદર્શિતા તેમને ચેતવી રહી હતી કે આ લંડન યાત્રા એક રાજકીય છટકું છે.
પરંતુ, નેહરુએ રાજદ્વારી શિષ્ટાચાર અને બ્રિટિશરોની કહેવાતી "સદ્ભાવના" પર વિશ્વાસ રાખીને આ આમંત્રણ સ્વીકાર્યું હતું. પટેલ કટાક્ષ અને દુઃખ સાથે ક્રિપ્સને જણાવે છે કે, "પં. નેહરુ સદ્ભાવ અને સહાનુભૂતિના સંદેશની આશા સાથે ભારતથી ગયા હતા, પરંતુ તેઓ અત્યંત નિરાશ થઈને પાછા ફર્યા છે." પટેલ અહીં એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે નેહરુને હવે પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થઈ ગયો છે અને લંડન જવાથી ભારતીય પક્ષને જે કૂટનીતિક નુકસાન થયું છે તેનો તેમને પસ્તાવો છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે 1946 ના અંત સુધીમાં, કોંગ્રેસના ટોચના નેતાઓને પણ બ્રિટિશ સરકારના ન્યાયીપણા પરથી સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ઊઠી ગયો હતો. લંડનમાં નેહરુને સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે બ્રિટિશ સરકાર અંદરખાને મુસ્લિમ લીગની અલગતાવાદી માંગણીઓને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
પત્રનો સૌથી સળગતો અને ક્રોધિત ભાગ તે છે જ્યાં સરદાર પટેલ બ્રિટિશ વાઇસરોય લોર્ડ વેવેલ અને તેમના મુસ્લિમ લીગ-સમર્થક સલાહકારો પર સીધો પ્રહાર કરે છે. ૧૬ ઓગસ્ટ ૧૯૪૬ ના રોજ મુસ્લિમ લીગે પાકિસ્તાનની માંગને બળ આપવા માટે 'ડાયરેક્ટ એક્શન ડે' (સીધી કાર્યવાહી દિવસ) ની જાહેરાત કરી હતી. આ દિવસ કલકત્તાના ઇતિહાસનો સૌથી કાળો દિવસ સાબિત થયો. બંગાળના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી હુસૈન શહીદ સુહરાવર્દીના શાસન હેઠળ, કલકત્તાની શેરીઓમાં લોહીની નદીઓ વહી હતી. હજારો નિર્દોષ હિંદુઓની કતલ કરવામાં આવી, દુકાનો લૂંટવામાં આવી અને હિંસાનો એવો નગ્ન નાચ ખેલાયો જેણે આખા દેશને સ્તબ્ધ કરી દીધો.
સરદાર પટેલ આ પત્રમાં વાઇસરોયની કાયરતા અને ગુનાહિત નિષ્ક્રિયતા પર સવાલ ઉઠાવે છે. તેઓ ક્રિપ્સને રોકડા શબ્દોમાં કહે છે: "તમે એવા સમયે લીગના પ્રતિનિધિમંડળને બોલાવ્યું, જ્યારે એવું સમજવામાં આવી રહ્યું હતું કે હિંસા એક એવી રમત છે જે બંને પક્ષો રમી શકે છે." પટેલનો તર્ક અત્યંત સ્પષ્ટ છે: જો વાઇસરોયે 'ડાયરેક્ટ એક્શન ડે' વખતે કડક હાથે કામ લીધું હોત અને તોફાનીઓને કચડી નાખ્યા હોત, તો આટલો મોટો રક્તપાત ન થયો હોત. પરંતુ વાઇસરોયના ઢીલા વલણે કટ્ટરપંથીઓને એક ભયાનક સંદેશ આપ્યો કે બ્રિટિશ સરકારને ડરાવીને અને નિર્દોષોના લોહી વહેવડાવીને રાજકીય માંગણીઓ સંતોષી શકાય છે.
આ સાથે જ પટેલ એક ભયાનક ભવિષ્યવાણી પણ કરે છે. તેઓ ચેતવણી આપે છે કે જો બહુમતી હિંદુ સમાજ, જે સામાન્ય રીતે શાંતિપ્રિય છે, તેને સતત ખૂણામાં ધકેલવામાં આવશે અને તેમની સુરક્ષાની અવગણના કરવામાં આવશે, તો તેઓ પણ ધીરજ ગુમાવી બેસશે. પટેલ લખે છે કે, એક વાર જો હિંદુઓ પણ નિરાશ થઈને વળતો પ્રહાર કરશે, તો તેઓ પણ "કટ્ટર મુસ્લિમો સમાન ક્રૂરતાપૂર્વક પ્રતિશોધ" લઈ શકે છે. આ કોઈ ધમકી ન હતી, પરંતુ એક કુશળ પ્રશાસકનું જમીની વાસ્તવિકતાનું સચોટ આકલન હતું. બિહાર અને ગઢમુક્તેશ્વરમાં થયેલા વળતા રમખાણોએ પટેલની આ વાત સાચી સાબિત કરી દીધી હતી.
શારીરિક હિંસા ઉપરાંત, બ્રિટિશરો બંધારણીય સ્તરે પણ એવી રમત રમી રહ્યા હતા જે ભારતની એકતા માટે ઘાતક હતી. કેબિનેટ મિશનની યોજનામાં પ્રાંતોને 'ગ્રુપ' (જૂથ) માં વહેંચવાની જોગવાઈ હતી. બ્રિટિશરોએ એવા નિવેદનો આપ્યા હતા જેનો અર્થ એવો થતો હતો કે મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતો બંગાળ પ્રાંત, હિંદુ બહુમતી ધરાવતા આસામ પ્રાંતનું બંધારણ નક્કી કરી શકે છે. સરદાર પટેલ માટે આ એક અસહ્ય અન્યાય હતો.
પટેલ અત્યંત ક્રોધ સાથે પૂર્વ બંગાળ (ખાસ કરીને નોઆખલી) માં હિંદુઓ પર થઈ રહેલા અત્યાચારોનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં મોટા પાયે બળજબરીથી ધર્માંતરણ, આગચંપી, લૂંટફાટ, મહિલાઓ પર બળાત્કાર અને બળજબરીથી લગ્ન જેવી અમાનવીય ઘટનાઓ બની રહી હતી. પટેલ બ્રિટિશરોને સીધો પ્રશ્ન પૂછે છે કે: "શું તમે એવું વિચારો છો કે આસામના હિંદુઓ, બંગાળમાં થયેલા આ વ્યાપક અત્યાચારોના દુઃખદ અનુભવ પછી પણ આવો ભયાનક પ્રસ્તાવ સ્વીકારી શકે?"
સરદાર પટેલ સ્પષ્ટ કરે છે કે આસામના લોકોને ક્યારેય પણ બંગાળના મુસ્લિમ લીગના નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં. જે લોકોએ આટલો ભયંકર અન્યાય અને ક્રૂરતા સહન કરી છે, તેમના ઘા માત્ર કાગળ પરની રાજકીય સમજૂતીઓથી રુઝાઈ શકે નહીં. પટેલ બ્રિટિશરોની 'તુષ્ટિકરણ' ની નીતિને ખુલ્લી પાડે છે અને જણાવે છે કે મુસ્લિમ લીગને ખુશ કરવા માટે આસામના નિર્દોષ લોકોના ભવિષ્યને હોડમાં મૂકવું એ મહાપાપ છે.
આ પત્રનો કદાચ સૌથી હૃદયસ્પર્શી અને ભાવનાત્મક ભાગ તે છે જ્યાં સરદાર પટેલ મહાત્મા ગાંધીની ચર્ચા કરે છે.૧૯૪૬ ના અંતમાં, જ્યારે દેશના મોટા નેતાઓ દિલ્હી અને લંડનમાં સત્તાની વાટાઘાટો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ૭૭ વર્ષના વૃદ્ધ મહાત્મા ગાંધી પૂર્વ બંગાળના નોઆખલીના રમખાણગ્રસ્ત અને સળગતા ગામડાઓમાં ઉઘાડા પગે ચાલી રહ્યા હતા.
ગાંધીજી ત્યાં અત્યંત જોખમી અને પ્રતિકૂળ માહોલમાં કામ કરી રહ્યા હતા. તેઓ વિસ્થાપિત થયેલા અને ઘરબાર વિહોણા થયેલા હિંદુઓને ફરીથી વસાવવા, ગુમ થયેલી યુવતીઓને શોધી કાઢવા અને બળજબરીથી ધર્માંતરણ પામેલા લોકોને પાછા તેમના મૂળ ધર્મમાં લાવવાનો 'ભગીરથ પ્રયાસ' કરી રહ્યા હતા.
એક કડક અને શિસ્તબદ્ધ પ્રશાસક હોવા છતાં, સરદાર પટેલ આ પત્રમાં પોતાના માર્ગદર્શક પ્રત્યેની તેમની ઊંડી ચિંતા છુપાવી શકતા નથી. પટેલ ક્રિપ્સને લખે છે: "મને આશંકા છે કે આ નિષ્ફળ પ્રયાસમાં જ તેમની (ગાંધીજીની) જીવનલીલાનો અંત આવી જશે... હું તેના પરિણામો વિશે વિચારીને જ કાંપી ઉઠું છું."
પટેલ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને એક ભયાનક ચેતવણી આપે છે કે જો આવા અત્યંત વૈમનસ્યપૂર્ણ અને ઝેરી માહોલમાં ગાંધીજીની હત્યા થઈ ગઈ અથવા તેમને કંઈ પણ નુકસાન પહોંચ્યું, તો દેશમાં એવો જ્વાળામુખી ફાટશે જેને કોઈ રોકી નહીં શકે. તેઓ સ્પષ્ટપણે કહે છે કે, "આખા ભારતમાં ઉત્પન્ન થતો આક્રોશ અને પ્રતિશોધ માત્ર મુસ્લિમો પૂરતો સીમિત નહીં રહે, પરંતુ વ્યાપક સ્તર પર આ આગ બ્રિટન સુધી પણ પહોંચશે." આ લીટી દર્શાવે છે કે પટેલ બ્રિટિશ સરકારને સીધી જવાબદાર ઠેરવી રહ્યા હતા.
જેમ જેમ પત્ર તેના અંત તરફ આગળ વધે છે, તેમ તેમ સરદાર પટેલની ભાષા વધુને વધુ નિર્ણાયક અને નિખાલસ બનતી જાય છે. પટેલ ક્રિપ્સને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે તેમણે (પટેલે) હંમેશા ભારત અને ઇંગ્લેન્ડ વચ્ચે સંબંધોનો સેતુ બાંધવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ભૂતકાળમાં, જ્યારે ગાંધીજીએ બ્રિટિશરોના સમાધાન પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો હતો, ત્યારે પણ પટેલે વ્યવહારુ બનીને બ્રિટિશરોનું સમર્થન કર્યું હતું. પરંતુ હવે પટેલને એ વાતનો ભારે અફસોસ થઈ રહ્યો છે.
તેઓ લખે છે કે, "મને ખેદ છે કે અમારા આ સમાધાનના પરિણામસ્વરૂપ બ્રિટન પ્રત્યે ઉત્પન્ન થયેલો વિશ્વાસ અને આસ્થા હવે સમાપ્ત થઈ રહી છે અને બંને દેશો વચ્ચે બનેલો પુલ પણ તૂટવા જઈ રહ્યો છે." લંડનમાં ઝીણાના પાકિસ્તાન પ્રત્યેના અડગ વલણ અને બ્રિટિશરોના છુપા સમર્થનથી પટેલને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે હવે વાતચીતનો કોઈ અર્થ રહ્યો નથી.
પત્રનો અંતિમ ફકરામાં પટેલ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં બ્રિટિશ સરકારને દખલગીરી બંધ કરવા કહે છે. તેઓ લખે છે: "હવે સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવો ન કેવળ કઠિન થઈ ગયો છે, બલ્કે અસંભવ થઈ ગયો છે. કોઈ નિવેડો ત્યારે જ આવી શકે, જ્યારે કોઈ બાહ્ય હસ્તક્ષેપ ન હોય અને બંને પક્ષોને તેમના પોતાના હાલ પર છોડી દેવામાં આવે."
સરદાર પટેલનો આ સ્પષ્ટ સંદેશ હતો કે વાઇસરોય લોર્ડ વેવેલ અને તેમની લીગ-તરફી નીતિઓ ક્યારેય ભારતમાં શાંતિ લાવી શકશે નહીં. તેમણે બ્રિટિશરોને ભારતની આંતરિક બાબતોમાંથી બહાર નીકળી જવાનું કહી દીધું હતું.
આ ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ નો પત્ર માત્ર એક દસ્તાવેજ નથી; તે એક એવી માનસિક પ્રક્રિયાનો પુરાવો છે જેમાં ભારતના 'લોખંડી પુરુષ' એ સ્વીકારી લીધું હતું કે બ્રિટિશરોની 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' ની નીતિએ ભારતને એવા વળાંક પર લાવીને ઊભું કરી દીધું છે જ્યાંથી પાછા ફરવું અશક્ય છે. આ જ એ સમયગાળો હતો જ્યારે સરદાર પટેલે ધીમે ધીમે એ કઠોર વાસ્તવિકતા સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું કે જો ભારતને સદાકાળ ચાલનારા ગૃહયુદ્ધ અને સાંપ્રદાયિક હિંસાના કેન્સરથી બચાવવું હશે, તો દેશના વિભાજન ની પીડાદાયક સર્જરીમાંથી પસાર થવું જ પડશે.
સરદાર પટેલ જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી બ્રિટિશરો વચ્ચે મધ્યસ્થી કરતા રહેશે, ત્યાં સુધી ઝીણાની માંગણીઓ વધતી જ રહેશે અને નિર્દોષોના લોહી વહેતા રહેશે. તેથી જ તેમણે ભારપૂર્વક માંગ કરી કે બ્રિટિશરો સત્તા સોંપીને વિદાય લે, જેથી ભારતીયો પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ જાતે લાવી શકે. આ પત્ર પટેલની અતૂટ રાષ્ટ્રભક્તિ, તેમની સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ, અને ભવિષ્યની પેઢીઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે કઠોર નિર્ણયો લેવાની તેમની ક્ષમતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે આઝાદી અને અખંડિતતાની કિંમત કેટલી ભારે હતી, અને કેવી રીતે એક નેતાની દૂરદર્શિતાએ દેશને સંપૂર્ણ અરાજકતામાંથી બચાવવા માટે પોતાનું બધું જ દાવ પર લગાવી દીધું હતું.
Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel
COMMENTS