Swaraj - 28 - Amrutlal Nanavati: A Forgotten Freedom Fighter's Journey Towards Swaraj

Discover Amrutlal Nanavati's pivotal role in India's Swaraj movement. Learn about this unsung hero and other Freedom Fighters who shaped the nation's

Watch on YouTube

---

આઝાદીના અડીખમ લડવૈયા: શ્રી અમૃતલાલ નાણાવટીની જીવનગાથા

---

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઈતિહાસ જ્યારે લખાય છે, ત્યારે આઝાદીની ઈમારતની મજબૂતી એવા હજારો પાયાના પથ્થરોમાં હતી જે જમીનની ભીતરમાં દબાઈને, કોઈપણ જાતની પ્રસિદ્ધિ કે વાહવાહીની અપેક્ષા રાખ્યા વિના મૂક સેવામાં રત હતા. આવા જ એક વિરલ, સાહસિક અને સમર્પિત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની એટલે શ્રી અમૃતલાલ ઠાકોરદાસ નાણાવટી.

સુરતની સાંકડી ગલીઓથી શરૂ થયેલી તેમની સફર વર્ધાના સેવાગ્રામ આશ્રમ સુધી પહોંચી. અમૃતલાલનો જન્મ જુલાઈ ૧૯૦૬માં સુરતમાં થયો હતો. એ જમાનો જ કઈંક ઓર હતો. દેશમાં પરદેશી હુકુમત સામેનો રોષ ભભૂકી રહ્યો હતો. બાળક અમૃતલાલને ગળથૂથીમાં જ રાષ્ટ્રભક્તિ મળી હતી. સામાન્ય રીતે ૧૨ કે ૧૩ વર્ષનું બાળક રમકડાં કે મિત્રો સાથે રમવામાં મસ્ત હોય છે, પરંતુ અમૃતલાલ જુદી માટીના બનેલા હતા.

૧૯૧૯નું વર્ષ ભારત માટે લોહિયાળ અને આક્રોશથી ભરેલું હતું. બ્રિટિશ સરકારે કાળો કાયદો 'રોલેટ એક્ટ' લાગુ કર્યો હતો. આ અન્યાયી કાયદાના વિરોધમાં સુરતમાં નીકળેલા પ્રચંડ સરઘસોમાં ૧૩ વર્ષના અમૃતલાલ એક બાળક તરીકે નહીં, પણ એક જવાબદાર નાગરિક તરીકે જોડાયા હતા. આ ઘટના તેમના જીવનનો ટર્નિંગ પોઈન્ટ હતી.

૧૯૨૧માં જ્યારે મહાત્મા ગાંધીએ અસહકારનું આંદોલન શરૂ કર્યું, ત્યારે દેશભરમાં શિક્ષણ સંસ્થાઓનો બહિષ્કાર શરૂ થયો. અમૃતલાલ તે સમયે સુરતની યુનિયન હાઈસ્કૂલમાં ધોરણ ૪માં અભ્યાસ કરતા હતા. ગાંધીજીની હાકલ પડતા જ તેમણે સરકારી શાળાનો ત્યાગ કર્યો અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ આપતી 'વિનય મંદિર'માં જોડાયા.

પરંતુ આ ત્યાગ માત્ર અમૃતલાલ પૂરતો સીમિત નહોતો. તેમના પિતા, જેઓ રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા હતા, તેમણે પણ એક અનોખું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. તેઓ સુરત સુધરાઈ (મ્યુનિસિપાલિટી)ની શાળા સમિતિમાં મુખ્ય કારકુન જેવા પ્રતિષ્ઠિત પદ પર હતા. દીકરાએ શાળા છોડી અને પિતાએ સરકારી નોકરી પર લાત મારી દીધી. પિતા રાષ્ટ્રીય કેળવણી મંડળમાં જોડાયા અને આખું કુટુંબ ખાદીધારી બન્યું. એક મધ્યમવર્ગીય પરિવાર માટે સરકારી નોકરી છોડવી એ આર્થિક રીતે આત્મહત્યા સમાન હતું, છતાં દેશભક્તિના નશામાં આ પરિવારે ખુમારીથી ગરીબી વહોરી લીધી.

૧૯૨૪થી ૧૯૨૮ના સમયગાળામાં અમૃતલાલે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં અભ્યાસ કર્યો. અહીં તેમને ગાંધીજીના વિચારોનું સાચું ભાથું મળ્યું. તેઓ સ્નાતક થયા અને ગાંધીવાદી વિચારક કાકાસાહેબ કાલેલકરના નિકટના સંપર્કમાં આવ્યા. વિદ્યાપીઠમાં માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહોતું અપાતું, ત્યાં ક્રાંતિકારીઓ ઘડાતા હતા.

૧૯૩૦માં મીઠાના સત્યાગ્રહની (દાંડી કૂચ) જાહેરાત થઈ. આખો દેશ 'મીઠાના કાયદા'ને તોડવા થનગની રહ્યો હતો. અમૃતલાલ તે સમયે ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગૃહપતિ (Rector) તરીકે સેવા આપતા હતા. તેમનું લોહી પણ ઉકળી રહ્યું હતું કે તેઓ દાંડી કૂચમાં જોડાય. પરંતુ કાકાસાહેબ કાલેલકરે તેમને રોક્યા. સંસ્થા ચલાવવી એ પણ એક રાષ્ટ્રીય કાર્ય હતું. અમૃતલાલે ભારે હૈયે શિસ્તનું પાલન કર્યું.

જોકે, તેમના પરિવારમાંથી આ યજ્ઞમાં આહુતિ આપવાનું બાકી નહોતું રહ્યું. તેમના નાનાભાઈ શ્રી ઈશ્વરલાલ, જેઓ પૂનાની ખેતીવાડી કોલેજમાં ભણતા હતા, તેમણે અભ્યાસ છોડી દીધો અને ઇતિહાસ પ્રસિદ્ધ ધરાસણા સત્યાગ્રહમાં જોડાયા. ધરાસણામાં અંગ્રેજ પોલીસે જે જુલમ ગુજાર્યો હતો તે ઇતિહાસમાં કાળા અક્ષરે લખાયેલો છે. ઈશ્વરલાલ પર લાઠીઓનો વરસાદ થયો, તેઓ સખત ઘવાયા અને જેલમાં ગયા. ભાઈના બલિદાને અમૃતલાલના સંકલ્પને વજ્ર જેવો મજબૂત કરી દીધો.

હવે અમૃતલાલથી રહેવાયું નહીં. ૧૯૩૨માં મોડાસામાં વિદેશી કાપડની દુકાનો પર પિકેટિંગ (ધરણા) કરતા તેઓ રંગેહાથ પકડાયા. બ્રિટિશ અદાલતે તેમને ૬ મહિનાની સખત કેદની સજા ફટકારી. જેલમાંથી છૂટ્યા પછી તેમણે આરામ કરવાને બદલે પ્રતિકારનો નવો માર્ગ અપનાવ્યો.

તેમણે બારડોલી અને નવસારી તાલુકાના ગામડાઓમાં રચનાત્મક કામ શરૂ કર્યું. પણ તેમનું સૌથી મોટું સાહસ હતું - સત્યને બહાર લાવવું. ધરાસણામાં સરકારે જે પાશવી જુલમો કર્યા હતા, તેની વિગતો એકઠી કરીને તેમણે બે ગુપ્ત પુસ્તિકાઓ તૈયાર કરી. એ જમાનામાં સરકાર વિરુદ્ધ લખવું એ દેશદ્રોહ ગણાતો. છતાં, તેમણે હિંમતભેર આ પુસ્તિકાઓ તૈયાર કરી અને પોલીસની નજર ચૂકવીને એક નકલ વડોદરાના શ્રી દેશપાંડેને અને બીજી કડોદના શ્રી મકનજીભાઈ દેસાઈને પહોંચાડી. આ એક પ્રકારનું ભૂગર્ભ પત્રકારત્વ હતું.

૧૯૩૩માં કડોદથી તેઓ ફરી પકડાયા અને છ મહિનાની સજા થઈ. સાબરમતી આશ્રમનું વિસર્જન થયું ત્યારે ગાંધીજીએ 'રાસ કૂચ' ટુકડી તૈયાર કરી હતી. અમૃતલાલ તેમાં જોડાયા. ગાંધીજીને પહેલા જ પકડી લેવાયા હતા, પણ અમૃતલાલ અને તેમના સાથીઓ અડગ રહ્યા. પરિણામે ફરી ૬ મહિનાની સજા થઈ. જેલમાંથી છૂટીને બહાર આવ્યા બાદ તેમને ફરી પકડીને ૯ મહિનાની સજા ફટકારવામાં આવી. આમ, તેમનું યુવાનીનું મોટું વર્ષ જેલના સળિયા પાછળ વીત્યું.

અમૃતલાલના જીવનનો સૌથી રોમાંચક અધ્યાય ૧૯૪૨ની 'હિંદ છોડો' ચળવળ દરમિયાન લખાયો. ૧૯૩૫ પછી તેઓ ગાંધીજી સાથે સેવાગ્રામ આશ્રમમાં સ્થાયી થયા હતા અને બાપુના અત્યંત વિશ્વાસુ બની ગયા હતા.

૧૯૪૨માં જ્યારે મોટાભાગના નેતાઓ જેલમાં હતા, ત્યારે દેશમાં સંદેશાવ્યવહારનું કામ ખૂબ જોખમી હતું. બ્રિટિશ ગુપ્તચર વિભાગની બાજનજર દરેક ગાંધીવાદી પર હતી. આવા સમયે અમૃતલાલે એક કુશળ 'કુરિયર' (સંદેશવાહક) ની ભૂમિકા ભજવી. તેઓ લડત અંગેના અત્યંત ગુપ્ત સંદેશાઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડતા. તેમનું કૌશલ્ય અને હોશિયારી એટલી ગજબની હતી કે આખી લડત દરમિયાન તેઓ પોલીસના હાથે પકડાયા જ નહીં.

ઇતિહાસની એક અદભુત ઘટના એ છે કે જ્યારે ગાંધીજી આગાખાન મહેલમાં નજરકેદ હતા અને તેમણે ઉપવાસ કર્યા હતા, ત્યારે ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત હોવા છતાં અમૃતલાલ તેમને મળવા માટે મહેલમાં પહોંચી ગયા હતા. આ તેમના સાહસ અને બુદ્ધિચાતુર્યનો શ્રેષ્ઠ પુરાવો છે.

આઝાદીની લડત માત્ર અંગ્રેજોને કાઢવા પૂરતી સીમિત નહોતી; તે એક રાષ્ટ્રના નિર્માણ માટે હતી. અમૃતલાલ આ વાત બરાબર સમજતા હતા. ૧૯૩૬ થી ૧૯૩૯ સુધી સેવાગ્રામમાં રહ્યા બાદ, ૧૯૩૯થી તેમણે કાકાસાહેબ કાલેલકર સાથે મળીને હિન્દી પ્રચાર કાર્યને પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું.

તેઓ માનતા હતા કે ભારતને એકતાના તાંતણે બાંધવા માટે એક સામાન્ય ભાષાની જરૂર છે. આઝાદી મળ્યા પછી પણ તેઓ સત્તા કે પદની લાલસા રાખ્યા વિના આ જ રચનાત્મક કાર્યમાં લાગેલા રહ્યા. તેમણે આજીવન રાષ્ટ્રભાષાના પ્રચાર અને પ્રસાર માટે અથાક પ્રયત્નો કર્યા.

શ્રી અમૃતલાલ નાણાવટીનું જીવન ૧૨ વર્ષની ઉંમરે શરૂ થયેલો તેમનો રાષ્ટ્રયજ્ઞ આજીવન ચાલ્યો. આજે જ્યારે આપણે આઝાદ ભારતમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ, ત્યારે અમૃતલાલ નાણાવટી જેવા અસંખ્ય 'અજાણ્યા' સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના બલિદાનને યાદ કરવા એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. તેમનું જીવન નવી પેઢી માટે દેશપ્રેમ, ત્યાગ અને સમર્પણની એક જીવંત પાઠશાળા સમાન છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---

---

---

Visit us : Sardar Patel Subscribe us : Youtube Channel

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---