Swaraj - 27 - Acharya Harihar Das: Odisha's Silent Guardian of Swaraj

Watch on YouTube The Silent Guardian of Odisha: The Untamed Spirit of Acharya Harihar ઓડિશાના મૌન સંત્રી: આચાર્ય હરિહર દાસ – એક અદમ્ય ચેતના અને ત્યાગન

Watch on YouTube

---

The Silent Guardian of Odisha: The Untamed Spirit of Acharya Harihar

---

ઓડિશાના મૌન સંત્રી: આચાર્ય હરિહર દાસ – એક અદમ્ય ચેતના અને ત્યાગની ગાથા

ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો ઇતિહાસ એવા મહાન આત્માઓના બલિદાનની ગાથા છે જેમણે પોતાના જીવનની આહુતિ આપીને રાષ્ટ્રના પાયાનું નિર્માણ કર્યું. જ્યારે આપણે સ્વતંત્રતા સેનાનીઓની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે કેટલાક નામો સૂર્યની જેમ ઝળહળે છે, જ્યારે કેટલાક નામો દીવાદાંડીની જેમ શાંત રહીને તોફાનો વચ્ચે પણ અડીખમ પ્રકાશ ફેલાવતા રહે છે. ઓડિશાની પવિત્ર ભૂમિના સપૂત આચાર્ય હરિહર દાસ (૧૮૭૯-૧૯૭૧) આવા જ એક વિરલ વ્યક્તિત્વ હતા.

તેઓ માત્ર એક સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ન હતા; તેઓ એક આદર્શ શિક્ષક, સમાજ સુધારક અને ગાંધીવાદી વિચારધારાના સાચા વાહક હતા. સત્તાના મોહથી પર અને સેવાના ભેખધારી આચાર્ય હરિહરનું જીવન આધુનિક પેઢી માટે 'ત્યાગ' અને 'ચારિત્ર્ય નિર્માણ'નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ચાલો, ઇતિહાસના પાનાઓમાંથી તેમના આ પ્રેરણાદાયી જીવનને ફરી એકવાર જીવંત કરીએ.

આચાર્ય હરિહરનો જન્મ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૯માં ઓડિશાના પુરી જિલ્લાના સાખીગોપાલ પોલીસ સ્ટેશન હેઠળ આવતા શ્રીરામચંદ્રપુર ગામમાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર એક રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ પરિવાર હતો, જ્યાં સંસ્કારોની તો કોઈ કમી નહોતી, પરંતુ આર્થિક પરિસ્થિતિ અત્યંત સાધારણ હતી. તેમના પિતા, મહાદેવ બ્રહ્મા, ગામની શાળામાં શિક્ષક હતા અને સંસ્કૃતના જ્ઞાતા હતા. તેમનું વ્યક્તિત્વ પ્રભાવશાળી હતું, પરંતુ ટાંચી આવકમાં પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવું મુશ્કેલ હતું.

હરિહરના જીવનમાં સંઘર્ષની શરૂઆત બાળપણથી જ થઈ ગઈ હતી. જ્યારે તેઓ માત્ર ત્રણ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમની માતા શ્રદ્ધાદેવીનું અવસાન થયું. એક નાના બાળક માટે માતૃપ્રેમ ગુમાવવો એ સૌથી મોટો આઘાત હોય છે, પરંતુ તેમના પિતાએ બીજા લગ્ન કર્યા અને સાવકી માતાએ હરિહરનો ઉછેર કર્યો. આ પ્રારંભિક મુશ્કેલીઓએ જ કદાચ તેમનામાં ભવિષ્યના કઠોર જીવન માટેની સહનશક્તિ રોપી દીધી હતી.

ગરીબી ક્યારેય પ્રતિભાને રોકી શકતી નથી, તે વાત હરિહરે સિદ્ધ કરી બતાવી. ગામની પાઠશાળાથી શરૂ થયેલી તેમની શિક્ષણ યાત્રા મિડલ વર્નાક્યુલર સ્કૂલ અને બાદમાં પુરી જિલ્લા સ્કૂલ સુધી પહોંચી. તેઓ બાળપણથી જ તેજસ્વી હતા અને શિષ્યવૃત્તિના આધારે જ આગળ વધ્યા. ૧૯૦૧માં તેઓ મેરિટ સ્કોલરશિપ સાથે કટકની પ્રતિષ્ઠિત રેવેનશો કોલેજમાં જોડાયા.

તેમના જીવનનો સૌથી નિર્ણાયક વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેઓ કાયદાનો અભ્યાસ કરવા કલકત્તા ગયા. તે જમાનામાં વકીલાત કરવી એટલે ધન અને પ્રતિષ્ઠાનો સીધો રસ્તો. હરિહરે કાયદાનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો, પરંતુ અંતિમ પરીક્ષા આપવાનો ઇનકાર કર્યો અને ઓડિશા પરત ફર્યા. આ કોઈ નિષ્ફળતા ન હતી, પરંતુ બ્રિટિશ ન્યાયતંત્ર અને ભૌતિકવાદી જીવનશૈલી સામેનો તેમનો પ્રથમ 'મૌન વિદ્રોહ' હતો. તેમણે અદાલતમાં ખોટું લડવાને બદલે સમાજમાં સત્ય માટે લડવાનું પસંદ કર્યું.

હરિહર દાસનું જીવન ત્યારે સાચા અર્થમાં પરિવર્તિત થયું જ્યારે તેઓ 'ઉત્કલમણિ' પંડિત ગોપબંધુ દાસના સંપર્કમાં આવ્યા. બંને વચ્ચે વિદ્યાર્થીકાળથી જ મિત્રતા હતી. નીલગિરી સ્ટેટ હાઈ સ્કૂલમાં થોડો સમય સાથે કામ કર્યા બાદ, ૧૯૧૨માં જ્યારે ગોપબંધુ દાસે ઐતિહાસિક 'સત્યવાદી વન વિદ્યાલય' ની સ્થાપના કરી, ત્યારે હરિહર ત્યાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા.

સત્યવાદી શાળા માત્ર શિક્ષણનું કેન્દ્ર ન હતી; તે રાષ્ટ્રવાદની નર્સરી હતી. અહીં પંડિત નીલકંઠ દાસ, ગોદાવરીશ મિશ્ર અને કૃપા સિંધુ મિશ્ર જેવા દિગ્ગજો સાથે મળીને હરિહરે છાત્રાલયના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ તરીકેની જવાબદારી સંભાળી. તેમના કડક શિસ્ત, સાદગી અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યેના અપાર પ્રેમને કારણે વિદ્યાર્થીઓ અને સાથીદારો તેમને 'આચાર્ય' તરીકે સંબોધવા લાગ્યા. ત્યારથી તેઓ સમગ્ર ઓડિશામાં 'આચાર્ય હરિહર' તરીકે ઓળખાયા. અહીં તેમણે વિદ્યાર્થીઓમાં પુસ્તકિયા જ્ઞાનને બદલે દેશભક્તિ અને સેવાના બીજ રોપ્યા.

૧૯૨૧માં સત્યવાદી શાળાને 'નેશનલ સ્કૂલ'માં પરિવર્તિત કરવામાં આવી અને તે અસહકાર આંદોલનું કેન્દ્ર બની ગઈ. ગોપબંધુ દાસની ધરપકડ અને શાળા બંધ થયા બાદ, હરિહરે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ઝંપલાવ્યું.

૧. મીઠાનો સત્યાગ્રહ (૧૯૩૦): જ્યારે ગાંધીજીએ દાંડી કૂચ કરી, ત્યારે ઓડિશામાં પણ તેની લહેર ઉઠી. આચાર્ય હરિહરે કટકથી બાલાસોરના ઈંચુડી મીઠાના ક્ષેત્રો સુધી ઐતિહાસિક પદયાત્રાનું નેતૃત્વ કર્યું. બ્રિટિશ સરકારના સોલ્ટ એક્ટનો ભંગ કરવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. આ ઓડિશાના ઇતિહાસની સુવર્ણ ક્ષણ હતી.

૨. સવિનય કાનૂનભંગ અને ભારત છોડો આંદોલન: ૧૯૩૨-૩૩માં તેઓ ફરીથી સક્રિય થયા અને અનેકવાર જેલ ગયા. ૧૯૪૨ના 'ભારત છોડો આંદોલન' દરમિયાન તેમને ફરીથી ગિરફતાર કરવામાં આવ્યા અને બરહામપુર જેલમાં બે વર્ષ માટે કેદ રાખવામાં આવ્યા.

૧૯૩૪માં જ્યારે મહાત્મા ગાંધી ઓડિશાની પદયાત્રા પર આવ્યા, ત્યારે આચાર્ય હરિહર જેલમાં હતા, પરંતુ જેલમાંથી છૂટ્યા બાદ તેઓ તરત જ ગાંધીજીના અભિયાનમાં જોડાઈ ગયા. જેલના સળિયા કે બ્રિટિશરોનો દમન, કશું જ તેમના મનોબળને તોડી શક્યું નહીં.

૧૯૪૭માં ભારતને આઝાદી મળી. આઝાદી પછી મોટાભાગના નેતાઓ સત્તા અને પદ મેળવવાની રેસમાં હતા, પરંતુ આચાર્ય હરિહરનું વ્યક્તિત્વ જુદી માટીનું બનેલું હતું. તેમણે સત્તાના રાજકારણથી પોતાને સંપૂર્ણપણે અલિપ્ત રાખ્યા. તેમનું માનવું હતું કે જ્યાં સુધી ગામડાનો ગરીબ સુખી ન થાય, ત્યાં સુધી આઝાદી અધૂરી છે.

૧૯૫૨માં તેમણે વિનોબા ભાવેના 'સર્વોદય આંદોલન' માં ઝંપલાવ્યું. તેમનું જીવન હવે સંપૂર્ણપણે રચનાત્મક કાર્યો અને ગ્રામોત્થાન માટે સમર્પિત હતું.

આચાર્ય હરિહરના જીવનનો સૌથી પ્રેરણાદાયી અધ્યાય તેમના જીવનના સંધ્યાકાળે લખાયો. ૧૯૫૮માં તેમના પરમ મિત્ર અને સહયોગી ગોપબંધુ ચૌધરીનું અવસાન થયું. આ આઘાત છતાં, હરિહરે હાર ન માની. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૫૮ના રોજ, ૭૯ વર્ષની જૈફ વયે, તેમણે એક ઐતિહાસિક પદયાત્રા શરૂ કરી.

કલ્પના કરો, એક વૃદ્ધ શરીર પરંતુ યુવાન જેવો જુસ્સો! ૧૯૫૮ થી ૧૯૬૦ સુધીમાં, તેમણે ઓડિશાના વિવિધ જિલ્લાઓમાં લગભગ ત્રણ હજાર માઈલ ની પદયાત્રા કરી. તેઓ બાલાસોરથી લઈને મયુરભંજ અને છેક કોરાપુટ સુધી ચાલ્યા. તેમની આ યાત્રાનો ઉદ્દેશ્ય ભૂદાન અને ગ્રામ સ્વરાજનો સંદેશ ફેલાવવાનો હતો. ૨૯ એપ્રિલ ૧૯૬૦ના રોજ ગંભીર બીમારી અને આંખોની તકલીફને કારણે તેમને આ યાત્રા અટકાવવી પડી, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં તેમણે અશક્યને શક્ય કરી બતાવ્યું હતું.

૧૯૬૪માં વિદ્યાર્થી આંદોલનોને શાંત પાડવામાં પણ તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૬૯ સુધી તેઓ રાષ્ટ્ર માટે અવિરત કાર્ય કરતા રહ્યા, પરંતુ ત્યારબાદ તેમનું સ્વાસ્થ્ય ઝડપથી બગડ્યું. કટકના સર્વોદય કાર્યાલયમાં આરામ કરતી વખતે, ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧ના રોજ આ મહાન કર્મયોગીએ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

આચાર્ય હરિહર દાસ પાસે ન તો કોઈ બેંક બેલેન્સ હતું, ન કોઈ મિલકત. તેઓ "સત્ય અને અહિંસા" ના પૂજારી હતા અને આખું જીવન નિસ્વાર્થ ભાવે રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી દીધું. આજે જ્યારે ભ્રષ્ટાચાર અને સ્વાર્થ સમાજમાં વ્યાપી રહ્યો છે, ત્યારે આચાર્ય હરિહરનું જીવન આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચું નેતૃત્વ સત્તામાં નહીં, પણ ત્યાગ અને સેવામાં રહેલું છે. ઓડિશાના આ 'મૌન સંત્રી'ને શત-શત વંદન.

---

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---