ગાંધીજી અને સરદારની ધરપકડ:
વિલિંગ્ડનનો દમનકોરડો અને ૧૯૩૨ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો અગ્નિપથ
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં એક ધરતીકંપ જેવી ઘટના ૧૯૩૨ના
જાન્યુઆરી મહિનાની શરૂઆતમાં બની હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે આશાનું સ્થાન આશંકાએ
લીધું હતું અને બ્રિટિશ શાસને મંત્રણાનો મુખવટો ઉતારીને દમનનો લોખંડી પંજો ઉગામ્યો
હતો.
આ ગાથાની શરૂઆત કોઈ યુદ્ધના મેદાનથી નહીં, પણ એક 'વળતા પ્રવાસ'થી થાય છે. મહાત્મા ગાંધી, જેઓ સમગ્ર હિન્દુસ્તાનની
ચેતના સમાન હતા, તેઓ લંડનથી પાછા ફર્યા હતા. તેઓ બીજી
ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લઈને આવ્યા હતા – એક એવી શિખર મંત્રણા જેણે વચનો ઘણા આપ્યા
પણ પરિણામ શૂન્ય આવ્યું. તેઓ "ખાલી હાથે" પાછા ફર્યા હતા, જે શબ્દ સામાન્ય રીતે નિષ્ફળતા સૂચવે છે. પરંતુ, જ્યારે તેમનું જહાજ મુંબઈ (તે સમયનું બોમ્બે) ના કિનારે
લાંગર્યું, ત્યારે તેમનું સ્વાગત નિરાશાથી નહીં, પણ પ્રજાના અપાર પ્રેમ અને અદભુત ઉત્સાહથી થયું હતું.
૧૯૩૨ના ગાંધી-વિલિંગ્ડન વચ્ચેના તાર-વ્યવહારની, "બે દિગ્ગજો" – ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની
ધરપકડની, અને ત્યારબાદ શરૂ થયેલા ભયાનક
"ઓર્ડિનન્સ રાજ"ની. કેવી રીતે એક સામ્રાજ્યએ છ અઠવાડિયામાં એક રાષ્ટ્રના
આત્માને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને કેવી રીતે એ રાષ્ટ્રએ, માત્ર સત્યના સહારે, ઝૂકવાનો ઇનકાર કર્યો.
જ્યારે ગાંધીજી મુંબઈના કિનારે ઉતર્યા, ત્યારે ભલે તેઓ સ્વરાજ્ય નહોતા લાવ્યા, પણ તેઓ દેશનું સ્વમાન અકબંધ રાખીને આવ્યા હતા. ઐતિહાસિક
દસ્તાવેજો એક અદભુત દ્રશ્યનું વર્ણન કરે છે. મુંબઈના આબાલવૃદ્ધ નરનારીઓ રસ્તાઓ પર
ઉમટી પડ્યા હતા. ગલીએ ગલીએ અને અટારીએ અટારીએથી ગાંધીજીનું અનુપમ સ્વાગત થયું.
પ્રજાએ પોતાના માનીતા નેતાને જે પ્રેમ આપ્યો તે અસાધારણ હતો.
તે જ દિવસે સાંજે, લગભગ દોઢ લાખ લોકોની
વિશાળ મેદની સમક્ષ ગાંધીજીએ એક એવું ભાષણ આપ્યું જે ભવિષ્યવાણી સમાન હતું. તેમને
આવનારા દમનનો અંદેશો આવી ગયો હતો. જનમેદનીને મંત્રમુગ્ધ કરતા તેમણે કહ્યું:
"સત્યનો, પ્રામાણિકતાનો અને
મારવાનો નહીં પણ મૃત્યુને ભેટવાનો મંત્ર ગોખી રાખજો."
આ શબ્દો આવનારા બલિદાનની પૂર્વતૈયારી સમાન હતા. ગાંધીજી
જાણતા હતા કે લોર્ડ વિલિંગ્ડનના વાઈસરોય પદ હેઠળ બ્રિટિશ સરકારનું વલણ બદલાઈ ગયું
હતું. ગાંધી-ઈરવિન કરારનો યુગ પૂરો થયો હતો અને સંપૂર્ણ દમનનો યુગ શરૂ થઈ રહ્યો
હતો.
જ્યારે મુંબઈમાં લોકો ઉત્સવ મનાવી રહ્યા હતા, ત્યારે બ્રિટિશ સલ્તનતનું દમનચક્ર ઉત્તર ભારતમાં ફરી વળ્યું
હતું. આ સરકારની ચાલ પૂર્વયોજિત હતી. તેઓ નેતાઓને મળવા દેવા કે રણનીતિ ઘડવા દેવા
માંગતા નહોતા. ગાંધીજી ભારતીય જમીન પર પગ મૂકે તે પહેલાં જ, સરકારે સરહદ પ્રાંતમાં 'સરહદના ગાંધી' ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન અને યુક્ત પ્રાંતમાં જવાહરલાલ નેહરુની
ધરપકડ કરી લીધી હતી.
'લોખંડી પુરુષ' સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે મુંબઈમાં કોંગ્રેસ કારોબારી સમિતિને
એકત્ર કરી હતી. સરદારે પોતાની કુનેહથી ગુજરાતમાં શાંતિ જાળવી રાખી હતી જેથી
સરકારને તેમને પકડવાનું કોઈ બહાનું ન મળે. પરંતુ,
જેમ
પાછળથી સાબિત થયું, બ્રિટિશ રાજને હવે કોઈ બહાનાની જરૂર
નહોતી.
૧૯૩૨ના જાન્યુઆરીના પ્રથમ ત્રણ દિવસોમાં જે બન્યું તે
ઇતિહાસમાં એક 'હાઈ-વોલ્ટેજ' ડ્રામા સમાન હતું. મહાત્મા ગાંધી અને વાઈસરોય લોર્ડ
વિલિંગ્ડન વચ્ચેનો તાર-વ્યવહાર એ બે વિચારધારાઓનો ટકરાવ હતો: એક તરફ સત્યાગ્રહનું
નૈતિક બળ અને બીજી તરફ સામ્રાજ્યવાદનો વહીવટી અહંકાર.
પોતાના સાથીદારોની ધરપકડ અને બંગાળ તથા સરહદ પ્રાંતમાં
લાદવામાં આવેલા દમનકારી ઓર્ડિનન્સ વિશે સાંભળીને,
ગાંધીજીએ
વાઈસરોયને તાર કર્યો. તેમણે અત્યંત વિવેકપૂર્વક પૂછ્યું કે શું આ પગલાંનો અર્થ એ
છે કે ગાંધી-ઈરવિન કરાર દ્વારા સ્થપાયેલા મૈત્રી સંબંધોનો અંત આવ્યો છે? તેમણે માર્ગદર્શન માંગ્યું: શું તેમણે વાઈસરોયને મળવું જોઈએ
કે પછી મંત્રણાના દ્વાર બંધ થઈ ગયા છે?
લોર્ડ વિલિંગ્ડનનો જવાબ અત્યંત ઠંડો અને ઉદ્ધતાઈભર્યો હતો.
તેમણે ઓર્ડિનન્સ અંગે ચર્ચા કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને દાવો કર્યો કે "વિઘાતક
પ્રવૃત્તિઓ" સામે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા આ પગલાં જરૂરી છે. તેમણે આડકતરી
રીતે ગાંધીજીને કહ્યું: તમે વિદેશમાં હતા ત્યારે
પણ કોંગ્રેસના કાર્યો માટે તમે જ જવાબદાર છો. જો તમારે મળવું હોય તો તમારે અમારી
શરતો માનવી પડશે. અમે બંગાળ કે સરહદ પ્રાંતના દમન વિશે કોઈ ચર્ચા નહીં કરીએ.
આ અલ્ટીમેટમનો ગાંધીજીએ જે જવાબ આપ્યો તે સ્વાભિમાનનું
પ્રતીક હતો. મુલાકાત માટે પોતાના સાથીદારોનો સાથ છોડવાની વાઈસરોયની શરતને તેમણે
ફગાવી દીધી.
"હું મારા સાથીઓની
સ્વતંત્રતાના ભોગે મારી સલામતી ખરીદી શકતો નથી," એ તેમના સંદેશનો સાર હતો.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ઓર્ડિનન્સ પાછા ખેંચવામાં નહીં આવે, તો કોંગ્રેસ પાસે સવિનય કાનૂનભંગ (સત્યાગ્રહ) ફરી શરૂ કરવા
સિવાય કોઈ વિકલ્પ રહેશે નહીં.
સરકારે મંત્રણાના દરવાજા કાયમ માટે બંધ કરી દીધા. વાઈસરોયે
ગાંધીજી પર સરકારને ધમકી આપવાનો આરોપ મૂક્યો. ૩જી જાન્યુઆરીના પોતાના અંતિમ તારમાં
ગાંધીજીએ સ્પષ્ટતા કરી કે સત્યાગ્રહ એ ધમકી નથી,
પણ
અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવાનો નાગરિકનો "જન્મસિદ્ધ હક" છે. તેમણે તે
ઐતિહાસિક વાક્ય લખ્યું:
"અહિંસા એ મારો પરમ
સિદ્ધાંત છે... હું મારા સિદ્ધાંતનો કદી ઈનકાર કરવાનો નથી."
વાટાઘાટો માત્ર એક દેખાડો હતી. ઐતિહાસિક લખાણ જણાવે છે કે
સરકાર તરફથી "લડાઈની તમામ તૈયારીઓ થઈ ચૂકી હતી."
૪થી જાન્યુઆરી, ૧૯૩૨ની મધ્યરાત્રિએ
મુંબઈમાં પોલીસ ત્રાટકી. મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલની ધરપકડ કરવામાં આવી. આ
સમાચાર દાવાનળની જેમ ફેલાઈ ગયા. પણ આ માત્ર બે વ્યક્તિઓની ધરપકડ નહોતી; આ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વને ખતમ કરવાનું એક વ્યવસ્થિત કાવતરું
હતું.
તે જ સમયે, સમગ્ર દેશમાં
"ઓર્ડિનન્સ" (તાત્કાલિક કાયદાઓ) લાગુ કરી દેવામાં આવ્યા. આ કાયદાઓ
અત્યંત ક્રૂર હતા.
- કોંગ્રેસની ઓફિસો જપ્ત કરવામાં આવી.
- આશ્રમો પર ટાંચ લાવવામાં આવી.
- રાષ્ટ્રીય શાળાઓને ગેરકાયદેસર જાહેર કરાઈ.
- લોકોના એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો.
લોર્ડ વિલિંગ્ડને એવી આશા સેવેલી કે તેઓ છ અઠવાડિયાની અંદર
કોંગ્રેસ અને બળવાની ભાવનાને કચડી નાખશે. તેઓ દેશમાંથી કોંગ્રેસનું નામનિશાન
મિટાવી દેવા માંગતા હતા.
આ દસ્તાવેજોનો સૌથી હૃદયદ્રાવક ભાગ પંડિત મદન મોહન
માલવીયાજી દ્વારા ૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૩૨ના રોજ લંડનના
વર્તમાનપત્રોને મોકલવામાં આવેલો લાંબો તાર છે. ભારતમાં સેન્સરશીપ એટલી કડક હતી કે
સત્ય છાપી શકાતું નહોતું. માલવીયાજીનો સંદેશ બ્રિટિશ અત્યાચારોનો "બ્લેક
પેપર" સાબિત થયો.
બ્રિટિશ સંસદમાં સર સેમ્યુઅલ હોરે જુઠ્ઠાણું ચલાવ્યું હતું
કે ભારતમાં સ્થિતિ કાબૂમાં છે. માલવીયાજીએ આ જૂઠાણાનો પર્દાફાશ કરતા દમનની ભયાનક
વિગતો આપી:
૧. આડેધડ હિંસા: પોલીસને છૂટો દોર આપવામાં આવ્યો હતો. શાંત પિકેટિંગ કરતા
લોકો પર લાઠીચાર્જ કરવો એ સામાન્ય બાબત બની ગઈ હતી.
૨. અપમાન: એક ચોંકાવનારી વિગત મુજબ,
ગુજરાતમાં
પોલીસે ગ્રામવાસીઓના કપડાં ફાડી નાખ્યા હતા. કાલીકટમાં મેજિસ્ટ્રેટના હુકમથી એક
સ્ત્રીનું મંગળસૂત્ર કાઢી લેવામાં આવ્યું હતું – જે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઘોર અપમાન
ગણાય.
૩. "સભ્ય" સરકારની
બર્બરતા: બિહાર અને સરહદ પ્રાંતમાં
સ્વયંસેવકોને નાગા કરવામાં આવ્યા, બેભાન થાય ત્યાં સુધી
મારવામાં આવ્યા અને કાંટાળા ઝાડીઓમાં ફેંકી દેવાયા. બે માણસોને ઘોડાગાડી પાછળ
બાંધીને કેટલાય માઈલ સુધી ઘસડવામાં આવ્યા હતા.
૪. આર્થિક યુદ્ધ: માત્ર વિરોધ કરનારાઓ જ નહીં,
તેમના
પરિવારજનોને પણ દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. નાના બાળકોના વાંક માટે માતાપિતાને જેલમાં
પૂરવામાં આવ્યા.
આટલા મધ્યયુગીન અત્યાચારો છતાં, માલવીયાજીએ નોંધ્યું કે વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર પહેલા કરતા
વધુ મજબૂત બન્યો હતો. મુંબઈ અને કલકત્તાના કાપડ બજારો વેરાન હતા. વેપારીઓએ બ્રિટિશ
માલના ઓર્ડર આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. સરકારે જે "ડર" પેદા કરવાનો
પ્રયાસ કર્યો હતો, તે ઉલટો પડ્યો હતો.
આ સ્ત્રોત સામગ્રી બ્રિટિશ વ્યૂહરચના કેમ નિષ્ફળ ગઈ તેનું
સચોટ વિશ્લેષણ આપે છે. સરકાર માનતી હતી કે નેતાઓને જેલમાં પૂરવાથી અને હિંસા
આચરવાથી ચળવળ વિખેરાઈ જશે.
જ્યારે ગાંધી, પટેલ અને નેહરુ જેવા
દિગ્ગજો જેલમાં હતા, ત્યારે ચળવળ અટકી નહીં, પણ તેનું વિકેન્દ્રીકરણ થયું. દરેક જિલ્લામાં
"ડિક્ટેટર" (સ્થાનિક નેતા) નિમાયા. એક પકડાય તો બીજો તેનું સ્થાન લેતો.
દમને સામાન્ય માણસમાં આગ ભભૂકાવી દીધી. વેપારીઓ, સ્ત્રીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ જેઓ પહેલા દૂર હતા, તેઓ હવે મેદાનમાં આવ્યા. પોલીસની નિર્દયતાએ લોકોમાં ભયને
બદલે "નૈતિક રોષ" જગાડ્યો જેણે દેશને એક તાંતણે બાંધી દીધો.
લખાણ એક મહત્વનો મુદ્દો ટાંકે છે: સરકાર દેવાળું ફૂંકવાની
તૈયારીમાં હતી. પોલીસ સ્ટેટ ચલાવવાનો ખર્ચ અને બહિષ્કારને કારણે મહેસૂલમાં થયેલો
જંગી ઘટાડો – આ બેવડા ફટકાએ સરકારની તિજોરી તળિયાઝામ કરી દીધી હતી. સરકારની આબરૂ
કશી રહી નહોતી.
૧૯૩૨ની આ ઘટનાઓ એ રાત્રિનો સૌથી અંધકારમય પ્રહર હતો જેની
પછી આઝાદીનું પ્રભાત થવાનું હતું. "ઓર્ડિનન્સ રાજ" એ સાબિત કરી દીધું કે
બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય હવે ભારત પર લોકોની સંમતિથી નહીં,
પણ
માત્ર બળજબરીથી શાસન કરી રહ્યું છે. અને ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે બળજબરીનું શાસન લાંબુ
ટકતું નથી.
થોડા જ મહિનામાં ૬૦,૦૦૦ થી વધુ ધરપકડનો આંકડો
પહોંચી ગયો. કોલેજમાંથી કાઢી મૂકેલા વિદ્યાર્થીઓ,
રસોડું
છોડીને લાઠીઓ ખાવા આવેલી ગૃહિણીઓ અને તે અંગ્રેજ મિત્રો જેઓ ન્યાયના પક્ષે ઉભા
રહ્યા.
૧૯૩૨નો આ દમનકાળ સવિનય કાનૂનભંગની તાકાતનું પ્રતીક છે. તેણે
બતાવ્યું કે ગમે તેટલી શક્તિશાળી સરકાર હોય, તે પ્રજાના સહકાર વિના
ચાલી શકતી નથી. ગાંધીજીએ વાઈસરોયને આપેલો જવાબ – કે તેઓ રાષ્ટ્રના સ્વમાન સાથે
સોદો નહીં કરે – તે રાજકીય નૈતિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
અંતે, લાઠીઓ તૂટી ગઈ, પણ જુસ્સો ન તૂટ્યો. સરકારનો લોકોને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ
નિષ્ફળ ગયો અને આઝાદીની ઝંખના દેશના ખૂણે ખૂણે પ્રસરી ગઈ.
Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel
