The Lion of Kheda Satyagrah : ખેડા સત્યાગ્રહ: જ્યારે ગુજરાતના ખેડૂતોએ બ્રિટિશ સલ્તનત સામે 'શબ્દ' અને 'સત્ય'નું હથિયાર ઉગામ્યું

The Lion of Kheda Satyagrah : ખેડા સત્યાગ્રહ: જ્યારે ગુજરાતના ખેડૂતોએ બ્રિટિશ સલ્તનત સામે 'શબ્દ' અને 'સત્ય'નું હથિયાર ઉગામ્યું

ખેડા સત્યાગ્રહ: જ્યારે ગુજરાતના ખેડૂતોએ બ્રિટિશ સલ્તનત સામે 'શબ્દ' અને 'સત્ય'નું હથિયાર ઉગામ્યું

-       રસેશ પટેલ

વર્ષ ૧૯૧૮નો એ કાળખંડ, એક તરફ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની ભયાનક અસરો, બીજી તરફ ગુજરાતમાં પ્લેગનો કેર અને પાકની નિષ્ફળતા. ખેડા જિલ્લાનો ખેડૂત પાયમાલ હતો, પણ અંગ્રેજ હકુમતને માનવીય સંવેદના સાથે કોઈ લેવાદેવા નહોતી. તેમને જોઈતું હતું 'મહેસૂલ' – ભલે પછી ખેડૂત ભૂખે મરે. આ અંધકારમય સમયમાં આશાનું કિરણ બનીને બે વ્યક્તિઓ ઉભરી આવી: મહાત્મા ગાંધી અને વલ્લભભાઈ પટેલ.

સરદાર પટેલના ભાષણોમાં એ ગર્જના છે જેણે બ્રિટિશરોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી હતી. તેમના ભાષણોમાં જે તેજ હતું, તે આજે પણ આપણી નસોમાં લોહી દોડાવવા માટે પૂરતું છે.

૧૮ એપ્રિલ ૧૯૧૮ના રોજ ખેડા જિલ્લાના રાસ ગામે કાંઠાના ખેડૂતોની એક ભવ્ય સભા મળી. કાંઠાના ખેડૂતો એટલે કેવા? જેમને અંગ્રેજ સરકાર 'તોફાની' ગણતી. જેમનામાં ખમીર હતું, પણ એ શક્તિ દિશાહીન હતી. સરદારે આ સભામાં પગ મૂકતા જ કહ્યું, "આજે આ કાંઠાની ભૂમિ મહાત્માશ્રીના પગલાંથી પાવન થઈ છે."

તેમણે જોયું કે ખેડૂતોમાં આક્રોશ હતો, પણ એ આક્રોશને 'સત્યાગ્રહ'માં ફેરવવાની જરૂર હતી. સરદારે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો લડત જીતવી હોય તો લૂંટફાટ, દગો અને તકરાર છોડવા પડશે. તેમણે ખેડૂતોને આહવાન આપ્યું કે હવે ધારિયાં ઉગામવાના દિવસો ગયા, હવે ન્યાયના રસ્તે લડવાના દિવસો છે. આ એક એવો વળાંક હતો જ્યાં 'તોફાની' ગણાતા લોકો 'સત્યાગ્રહી' બનવાની પ્રક્રિયામાં હતા.

તે જમાનામાં મામલતદાર કે તલાટી ગામમાં આવે એટલે લોકો ફફડી ઉઠતા. સરદારે ખેડૂતોના મનમાંથી આ પાયાનો ડર કાઢવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે ખેડૂતોને જે સમજાવ્યું તે આજના સમયમાં પણ મેનેજમેન્ટનો મોટો પાઠ છે. તેમણે કહ્યું, "મામલતદારની બીક છોડી દો. હકની વાત હિંમતથી કહો. તમે મામલતદારથી હલકા નથી."

સરદારે તર્ક આપ્યો કે મામલતદાર પાસે ઘણીવાર ૨૫ વીઘા જમીન પણ હોતી નથી, જ્યારે તમે સો-સો વીઘાના માલિક છો. તમે અન્નદાતા છો, તે માત્ર નોકર છે. આ સાંભળીને ખેડૂતોની કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર થઈ ગઈ. આ એ ક્ષણ હતી જ્યારે સામાન્ય ખેડૂતને પોતાની શક્તિનું ભાન થયું. સરદારે સમજાવ્યું કે આપણે કોઈનો અનાદર નથી કરવો, પણ કોઈના ખોટા રુઆબથી ડરવું પણ નથી.

સરદાર પટેલની બોલીમાં જે દેશી લહેકો હતો તે ખેડૂતોને સીધો સ્પર્શી જતો. તેમણે ભાષણમાં એક અદ્ભુત ઉદાહરણ આપ્યું: "એક કુંભાર પોતાના ગધેડા પર પહેલા એક મણ ભાર મૂકે છે, ગધેડો ચૂપચાપ ઊંચકે છે તો કુંભાર બીજો અડધો મણ વધારે છે. એમ કરતાં કરતાં તે બે મણ ભાર લાદી દે છે."

આ વાર્તા કહીને સરદારે સમજાવ્યું કે સરકાર પણ આ કુંભાર જેવી જ છે. જો તમે આજે અન્યાયી મહેસૂલ ભરી દેશો, તો આવતા વર્ષે તેઓ બેગણું માંગશે. જો તમે આજે જ એ બોજો ફગાવી દેશો અને નિર્ભય થઈને બેસી જશો, તો સરકારને નમવું જ પડશે. ખેડાના ખેડૂતોને આ વાત ગળે ઉતરી ગઈ. આ માત્ર ટેક્સ ન ભરવાની લડત નહોતી, આ પોતાની ગરિમા સાચવવાની લડત હતી.

મે ૧૯૧૮માં જ્યારે ગાંધીજી બિહાર ગયા હતા, ત્યારે ખેડામાં જપ્તીની કાર્યવાહી અત્યંત ક્રૂર બની હતી. સરકારના આંધળા અમલ અને પ્રજાના મક્કમ મનોબળ વચ્ચે એક 'ભયંકર ધર્મયુદ્ધ' છેડાયું હતું. બ્રિટિશ અધિકારીઓએ હવે જમીન ખાલસા કરવાની સાથે સાથે ખેડૂતોની મિલકત અને પશુઓ પર હાથ નાખવાનું શરૂ કર્યું.

ખેડાનો ખેડૂત પોતાના પશુઓને સંતાનથી વિશેષ ગણે છે. પુસ્તકના પાનાઓમાં જે વર્ણન છે તે વાંચતા રુંવાડા ઉભા થઈ જાય છે. ખેડૂતની પત્નીઓ અડધી રાત્રે જાગીને પોતાની ભેંસોને ખવડાવતી, તેના શરીર પર પ્રેમથી હાથ ફેરવતી. એ ભેંસોના દૂધથી જ ખેડૂતના બાળકો પુષ્ટ થતા. અંગ્રેજ અમલદારોએ આ પવિત્ર સંબંધ પર ઘા કર્યો.

અમલદારોએ દૂઝણી ભેંસોને જપ્તીમાં લેવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ જાણીજોઈને નાનાં પાડિયાંને તેમની માતાથી વિખૂટાં પાડતા. કલ્પના કરો, ભરબપોરે કાળઝાળ તડકામાં પશુઓ રાડો પાડતા હોય, પાડિયાં પોતાની મા પાસે જવા તડપતા હોય અને આ દ્રશ્ય જોઈને ખેડૂતના બાળકો અને સ્ત્રીઓ હૃદયભેદક રુદન કરતા હોય.

સરકારને લાગ્યું હતું કે આ કકળાટ જોઈને ખેડૂતો તૂટી જશે અને ટેક્સ ભરી દેશે. પણ સત્યાગ્રહનો રસ્તો પકડનાર એ ખેડૂતો અને તેમની પત્નીઓએ જે હિંમત બતાવી તે અજોડ હતી. સ્ત્રીઓએ રડવાને બદલે હિંમત ભેગી કરી અને પોતાના પતિને લડત ચાલુ રાખવા પ્રોત્સાહન આપ્યું. આ એ સમય હતો જ્યારે ગુજરાતનું ઘર-ઘર સત્યાગ્રહની છાવણી બની ગયું હતું.

જ્યારે જપ્તીઓ વધી ત્યારે કમિશનર સાહેબ પોતે મેદાનમાં આવ્યા. તેમણે નડિયાદ ખાતે તમામ ખેડૂતોને ભેગા કર્યા અને ગવર્નરનો ધમકીભર્યો પત્ર વાંચી સંભળાવ્યો. કમિશનરને એમ કે પ્રજા ડરી જશે. પણ જ્યારે તેમણે ખેડૂતોના હિંમતભર્યા જવાબો સાંભળ્યા, ત્યારે તેમનો ૨૮ વર્ષનો રાજકીય અનુભવ ટૂંકો પડ્યો.

અમલદારોએ જપ્તીની નોટિસોના થોકેથોકા ફાડ્યા, પણ ખેડૂતોએ તે હર્ષથી વધાવી લીધા. 'ખાલસા' થવાનો ડર હવે મરી ગયો હતો. સરકારની તિજોરીમાં પૈસા ન આવ્યા, પણ પ્રજાના હૃદયમાં આત્મવિશ્વાસનો ભંડાર ભરાઈ ગયો. આ લડતે સાબિત કર્યું કે જો પ્રજાબળ એકઠું થાય, તો કોઈ પણ સરકાર તેની સામે ટકી શકતી નથી.

ખેડા સત્યાગ્રહનું સૌથી મોટું ફળ મહેસૂલની માફી તો હતી જ, પણ તેનાથી મોટું ફળ હતું 'સામાજિક ઉત્થાન'. સરદાર પટેલના શબ્દોમાં, આ લડતથી ખેડૂતોમાં સંપ વધ્યો. વર્ષોથી ચાલતા અંદરોઅંદરના કજિયા, કોર્ટ-કચેરીના આંટાફેરા અને ઈર્ષ્યાના વંટોળ શમી ગયા. લોકો અંદરોઅંદર મળીને કામ કરતા થયા.

જે ખેડૂત સદીઓથી ગુલામીની માનસિકતામાં જીવતો હતો, જે અમલદારોના પગે પડતો હતો, તે હવે વિનય અને સન્માન સાથે વાત કરતો થયો. સરદારે આને 'ઉચ્ચ કેળવણી' ગણાવી. તેમણે કહ્યું કે જો આ લડત ન થઈ હોત, તો પ્રજા ક્યારેય આત્મનિર્ભર ન બની હોત. ખેડાના ખેડૂતે બતાવ્યું કે સત્ય માટે લડતી વખતે હાર કે જીત ગૌણ છે, મર્યાદા અને ટેક સાચવવી એ જ મુખ્ય છે.

સરદાર પટેલના ભાષણોનો સૌથી મહત્વનો અંશ એ છે કે તેમણે ખેડૂતોને ક્યારેય બદલો લેવાની કે નફરત કરવાની સલાહ ન આપી. તેમણે કહ્યું, "કઠોરમાં કઠોર હૃદયને પણ પ્રેમથી વશ કરી શકાય છે." અમલદારો ગમે તેટલા અત્યાચાર કરે, આપણે આપણી મર્યાદા નથી છોડવી. જો સામી વ્યક્તિની કઠોરતાના પ્રમાણમાં આપણો પ્રેમ સબળ હોય, તો જીત ચોક્કસ મળે.

આ જ તો સત્યાગ્રહનું રહસ્ય હતું. ખેડાના ગામડાઓમાં સ્ત્રીઓ અને બાળકો પણ આ લડતમાં રસ લેતા થયા. સરદારે યુવાનોને ખાસ ચેતવણી આપી હતી કે અમલદારોની સામે ઉદ્ધતાઈ ન કરવી. જો આપણે વિનય છોડીશું, તો લડતનું પરિણામ વિપરીત આવશે. આ શિસ્ત અને સંયમે જ બ્રિટિશ સલ્તનતને નૈતિક રીતે હરાવી દીધી હતી.

ખેડા સત્યાગ્રહના પડઘા છેક લંડન સુધી પડ્યા. સરદારે ખેડૂતોને ગર્વ અપાવતા કહ્યું કે આખા દેશની આંખ અત્યારે તમારા પર છે. જો તમે તમારી પ્રતિજ્ઞા પાળશો, તો ખેડા જિલ્લાનું નામ ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે. અને ખરેખર એવું જ થયું. આ સત્યાગ્રહે જ ભારતને 'સરદાર' આપ્યો. વલ્લભભાઈ પટેલની લોખંડી પુરુષ તરીકેની છબી અહીંથી જ કંડારવાની શરૂ થઈ હતી.

આજે ૧૦૦થી વધુ વર્ષો પછી પણ ખેડા સત્યાગ્રહની પ્રસ્તુતતા ઓછી થઈ નથી. આજે જ્યારે ખેડૂતોના પ્રશ્નો ફરી ચર્ચામાં છે, ત્યારે સરદારના એ શબ્દો યાદ કરવા જોઈએ કે ખેડૂત એ દેશનો આધાર છે. તેની નિર્ભયતા એ જ દેશની મજબૂતી છે.

આ લડત આપણને શીખવે છે કે:

• સત્તા સામે સત્ય બોલવાની હિંમત હોવી જોઈએ.
• સંગઠિત શક્તિ કોઈ પણ પર્વતને હચમચાવી શકે છે.
• લડાઈમાં પણ નૈતિકતા અને મર્યાદા જાળવવી જોઈએ.
• નિર્ભયતા એ આઝાદીની પહેલી શરત છે.

ખેડા સત્યાગ્રહ એ માત્ર કરમુક્તિનું આંદોલન નહોતું, પણ એ ભારતીય પ્રજાના આત્માનો જાગૃતિ-મંત્ર હતો. રાસ ગામની એ સભાથી શરૂ થયેલી સફર છેક દિલ્હીના લાલ કિલ્લા સુધી પહોંચી હતી. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના એ તેજસ્વી ભાષણો આજે પણ આપણને એક સારા નાગરિક અને મજબૂત મનુષ્ય બનવાની પ્રેરણા આપે છે.

જ્યારે પણ તમને જીવનમાં ડર લાગે, જ્યારે પણ તમને લાગે કે અન્યાય તમારી સામે છે, ત્યારે ખેડાના એ ખેડૂતોને યાદ કરજો જેમણે પોતાની ભેંસો અને જમીન જપ્ત થવા છતાં ‘સત્ય’ અને ‘પ્રતિજ્ઞા’નો સાથ નહોતો છોડ્યો. એ જ તો સાચું ગુજરાત અને એ જ તો સાચો ભારત દેશ છે.

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---