Swaraj - 41 - The Extraordinary Journey of Panambakkam Ananda Charlu

Swaraj - 41 - The Extraordinary Journey of Panambakkam Ananda Charlu

પનમબક્કમ આનંદ ચાર્લુની સંઘર્ષ અને સ્વાભિમાનની મહાકથા

લેખક: રસેશ પટેલ

ઇતિહાસના પાનાઓ માં અમુક નામો સુવર્ણ અક્ષરે ચમકતા હોય છે, પરંતુ ઘણા એવા નામો હોય છે જે પાયાના પથ્થર બનીને ઇમારતને સાચવી રાખે છે. આજે એક એવા મનીષીની વાત કરવી છે, જેમણે ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં જ્યારે ભારત ગુલામીની જંજીરોમાં જકડાયેલું હતું, ત્યારે દક્ષિણ ભારતથી રાષ્ટ્રવાદનો એક એવો શંખનાદ કર્યો હતો જેની ગુંજ લંડન સુધી સંભળાઈ હતી. આ વાત છે પનમબક્કમ આનંદ ચાર્લુની (૧૮૪૩-૧૯૦૮).

ઓગસ્ટ ૧૮૪૩નો એ સમય હતો. આંધ્રપ્રદેશના ચિત્તૂર જિલ્લામાં આવેલા કડમંચી નામના એક શાંત ગામમાં આનંદ ચાર્લુનો જન્મ થયો. તેમનો પરિવાર મૂળ તમિલનાડુના ચિંગલેપટ જિલ્લાના પનમબક્કમ ગામનો હતો. તેમના પિતા, શ્રીનિવાસ ચાર્લુ, ચિત્તૂર જિલ્લા કોર્ટમાં શિરસ્તેદાર તરીકે કામ કરતા હતા. મર્યાદિત આવક અને વિશાળ પરિવાર હોવા છતાં, પિતાના મનમાં એક જ સંકલ્પ હતો – પોતાના સંતાનોને ઉત્તમ શિક્ષણ આપવું.

આનંદ ચાર્લુએ બાળપણથી જ ગરીબી અને શિસ્તના પાઠ ભણ્યા હતા. તેલુગુ અને સંસ્કૃતના સંસ્કારો તેમને વારસામાં મળ્યા હતા, જ્યારે અંગ્રેજી ભાષા પરનું પ્રભુત્વ તેમણે પોતાની મહેનતથી મેળવ્યું હતું. તે સમયે શિક્ષણ મેળવવું એ માત્ર ડિગ્રી મેળવવા પૂરતું નહોતું, પણ તે સમાજને સમજવાની એક બારી હતી.

મેટ્રિક્યુલેશન પછી, આનંદ ચાર્લુએ મદ્રાસની સુપ્રસિદ્ધ પચયપ્પા હાઈસ્કૂલમાં ૧૮૬૫ થી ૧૮૬૯ સુધી શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવી. પરંતુ તેમનું લક્ષ્ય મોટું હતું. તેઓ માનતા હતા કે શિક્ષક તરીકે તેઓ માત્ર સીમિત વિદ્યાર્થીઓને જ્ઞાન આપી શકશે, પણ જો તેઓ કાયદાના જાણકાર બને તો આખા સમાજને ન્યાય અપાવી શકશે.

તેમના વકીલ બનવાની પાછળ એક અત્યંત રસપ્રદ કિસ્સો છે. ૧૮૬૯માં તેમણે બી.એલ. (Bachelor of Law) ની પરીક્ષા આપી. પરિણામ આવ્યું ત્યારે જાણવા મળ્યું કે આનંદ ચાર્લુ તમામ વિષયોમાં માંડ પાસ થવા જેટલા ગુણ લાવ્યા હતા, પણ તેમના 'નિબંધ' (Essay) ના પેપરમાં તેમને અસાધારણ માર્ક્સ મળ્યા હતા. તે સમયના પ્રખ્યાત જજ જસ્ટિસ હોલોવે તેમના નિબંધથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે અન્ય પરીક્ષકોને મનાવ્યા કે આ વિદ્યાર્થીમાં અદભૂત બૌદ્ધિક ક્ષમતા છે અને તેને વકીલ બનવા દેવો જોઈએ. આ એક નિબંધે ભારતના ઇતિહાસની દિશા બદલી નાખી.

વકીલાતમાં પ્રવેશતાની સાથે જ આનંદ ચાર્લુએ પોતાની ધાક જમાવી દીધી. તેમનો પહેલો જ કેસ હિન્દુ લો ના પ્રખર વિદ્વાન જે.ડી. મેયન સામે હતો. એક નવોદિત વકીલ જ્યારે મેયન જેવા દિગ્ગજ સાથે દલીલ કરે, ત્યારે આખું કોર્ટરૂમ સ્તબ્ધ થઈ ગયું હતું. આનંદ ચાર્લુએ માત્ર દલીલો જ ન કરી, પણ કેસ જીતીને બતાવ્યો.

ટૂંક સમયમાં જ તેઓ મદ્રાસ હાઈકોર્ટના સૌથી લોકપ્રિય વકીલ બની ગયા. પરંતુ તેમની પાસે માત્ર કાયદાનું જ્ઞાન નહોતું, તેમની પાસે સામાજિક જવાબદારીનું ભાન હતું. ૧૮૮૨માં તેમણે "How to Reform Our Courts" (આપણી અદાલતોમાં સુધારો કેવી રીતે કરવો) અને ૧૮૮૩માં "The Madras Legal Profession" પુસ્તકો લખ્યા. આ પુસ્તકોમાં તેમણે ન્યાયતંત્રમાં રહેલી ખામીઓ અને વકીલોની નૈતિકતા વિશે જે લખ્યું હતું, તે આજે પણ એટલું જ સાચું લાગે છે.

આનંદ ચાર્લુ જાણતા હતા કે બ્રિટિશ હકુમત સામે લડવા માટે માત્ર કોર્ટ પૂરતી નથી, જનમત કેળવવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. ૧૮૭૮માં જ્યારે દેશમાં અખબારી સ્વાતંત્ર્ય પર તરાપ મારવાની કોશિશ થઈ રહી હતી, ત્યારે તેમણે જી. સુબ્રહ્મણ્ય અય્યર અને એમ. વીરરાઘવાચારિયરને 'ધ હિન્દુ' અખબાર શરૂ કરવામાં માર્ગદર્શન અને ટેકો આપ્યો. આજે જે અખબાર રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૌરવ ધરાવે છે, તેના પાયામાં આનંદ ચાર્લુનો બૌદ્ધિક ટેકો હતો. તેઓ નિયમિતપણે અખબારોમાં લેખો લખતા અને સરકારની અન્યાયી નીતિઓનો પર્દાફાશ કરતા.

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ ની સ્થાપના ૧૮૮૫માં મુંબઈમાં થઈ ત્યારે આનંદ ચાર્લુ તે પ્રખ્યાત ૭૨ પ્રતિનિધિઓમાંથી એક હતા. દક્ષિણ ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા આ નેતાએ કોંગ્રેસને માત્ર ભદ્ર વર્ગની સંસ્થા નહીં, પણ જનતાની સંસ્થા બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. ૧૮૯૧માં જ્યારે કોંગ્રેસનું નાગપુર અધિવેશન ભરાયું, ત્યારે આનંદ ચાર્લુને તેના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા.

તેમના પ્રમુખપદના ભાષણમાં તેમણે રાષ્ટ્રની જે વ્યાખ્યા આપી હતી, તે આજે દરેક ભારતીય માટે ગૌરવનો વિષય છે. તેમણે કહ્યું હતું, "ભારત માત્ર એક ભૌગોલિક પ્રદેશ નથી, પણ તે એક અતૂટ માનવીય એકતા છે. ભલે આપણે અલગ-અલગ ભાષાઓ બોલીએ કે અલગ ધર્મો પાળીએ, પણ બ્રિટિશ શોષણ સામે આપણું દુઃખ એક છે અને આપણી આશા પણ એક જ છે." આ શબ્દોએ તે સમયે આખા દેશમાં રાષ્ટ્રવાદની લહેર ઉભી કરી હતી.

૧૮૯૫માં આનંદ ચાર્લુની વરણી ઇમ્પીરીયલ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલમાં થઈ. આઠ વર્ષ સુધી તેમણે કાઉન્સિલમાં ભારતીયોનો પક્ષ એવી નિડરતાથી રજૂ કર્યો કે અંગ્રેજ અફસરો પણ તેમને માનથી જોતા. તેમણે કાપડ પરની આયાત ડ્યુટી ઘટાડવાના સરકારના નિર્ણયની ટીકા કરી, કારણ કે તેનાથી ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગને નુકસાન થતું હતું. તેમણે બ્રિટિશરો દ્વારા લાદવામાં આવેલા પીનલ કોડના અમુક કડક કાયદાઓનો પણ વિરોધ કર્યો હતો, જે સામાન્ય માણસની સ્વતંત્રતા છીનવી લેતા હતા.

આનંદ ચાર્લુ માત્ર રાજકારણ સુધી સીમિત નહોતા. તેમણે 'ટ્રિપ્લીકેન લિટરરી સોસાયટી' (૧૮૮૪) અને 'મદ્રાસ મહાજન સભા' (૧૮૮૪) જેવી સંસ્થાઓ સ્થાપી. આ સંસ્થાઓ યુવાનો માટે વિચાર-મંથનનું કેન્દ્ર બની. તેઓ માનતા હતા કે આઝાદી પહેલા માનસિક ગુલામીમાંથી મુક્ત થવું જરૂરી છે.

તેઓ અંગત જીવનમાં રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ હતા, પણ સામાજિક બાબતોમાં તેઓ પ્રગતિશીલ સુધારક હતા. તેમણે સ્ત્રી શિક્ષણ અને જ્ઞાતિવાદ વિરુદ્ધ પણ અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. તેમનો તેલુગુ સાહિત્ય પ્રત્યેનો પ્રેમ અપાર હતો અને આ જ વારસો તેમના પુત્ર શ્રીનિવાસ ચાર્લુમાં પણ ઉતર્યો, જેઓ પાછળથી મોટા તેલુગુ લેખક બન્યા.

આનંદ ચાર્લુ વિશેની એક સૌથી સુંદર વાત એ હતી કે તેઓ અઢળક સંપત્તિ અને સત્તા હોવા છતાં અત્યંત સાદગીથી જીવતા હતા. તેમના માટે પદ અને હોદ્દા એ સેવા કરવાનું સાધન હતા, આડંબર માટે નહીં. બ્રિટિશ સરકારે તેમને 'રાય બહાદુર' અને 'C.I.E.' (Companion of the Order of the Indian Empire) ના ખિતાબો આપ્યા હતા, છતાં તેમની વફાદારી હંમેશા પોતાની માતૃભૂમિ પ્રત્યે જ રહી.

તેઓ એક અદભૂત વક્તા હતા. તે જમાનામાં લાઉડસ્પીકર નહોતા, છતાં હજારોની મેદનીને તેઓ પોતાની બુલંદ અવાજ અને તર્કબદ્ધ દલીલોથી મંત્રમુગ્ધ કરી દેતા. તેમની વાતોમાં મનુષ્યતા, ભાઈચારો અને ન્યાયનો સૂર હંમેશા સંભળાતો.

૧૯૦૮માં જ્યારે આનંદ ચાર્લુનું અવસાન થયું, ત્યારે ભારતીય રાજકારણમાં એક મોટું શૂન્યાવકાશ સર્જાયું. તેઓ કોંગ્રેસના 'નરમ પક્ષ'ના નેતા હતા, છતાં 'ગરમ પક્ષ' ના નેતાઓ પણ તેમનું સન્માન કરતા. તેઓ કાયદાકીય લડત અને બંધારણીય માર્ગમાં માનતા હતા. જો આજે આનંદ ચાર્લુ જીવતા હોત, તો તેઓ કદાચ ભારતના લોકતંત્રના સૌથી મોટા રક્ષક હોત.

સામાન્ય શિક્ષકમાંથી રાષ્ટ્રીય નેતા બનવા માટે ધૈર્ય અને મહેનત અનિવાર્ય છે. જ્યારે દેશહિતની વાત હોય, ત્યારે ગમે તેવા શક્તિશાળી દુશ્મન સામે પણ અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. વિવિધતામાં એકતાનો મંત્ર તેમણે ૧૦૦ વર્ષ પહેલા આપ્યો હતો, જે આજે પણ ભારતનો આત્મા છે.

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---