Sardar Patel’s Secret Letters - ૧૯૪૬ના બે ગુપ્ત પત્રોનો ઘટસ્ફોટ: સરદાર પટેલ અને બી.એલ. મિત્તરની એ ચેતવણી જેણે ભારતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો

૧૯૪૬ના બે ગુપ્ત પત્રોનો ઘટસ્ફોટ: સરદાર પટેલ અને બી.એલ. મિત્તરની એ ચેતવણી જેણે ભારતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો

૧૯૪૬ના બે ગુપ્ત પત્રોનો ઘટસ્ફોટ: સરદાર પટેલ અને બી.એલ. મિત્તરની એ ચેતવણી જેણે ભારતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો

વર્ષ ૧૯૪૬ ભારત માટે માત્ર એક વર્ષ નહોતું, પણ એક યુગનું પરિવર્તન હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય નબળું પડ્યું હતું અને ભારતીયોને આઝાદી દેખાતી હતી. પરંતુ, આ આઝાદીની સાથે એક ભયાનક ઝેર પણ ફેલાઈ રહ્યું હતું – કોમી વૈમનસ્યનું ઝેર.

આજે આપણે જે બે પત્રોની ચર્ચા કરવાના છીએ, તે નિહચલદાસ સી. વઝીરાણીને લખવામાં આવ્યા હતા. નિહચલદાસ કરાચી (સિંધ) ના એક પ્રભાવશાળી નેતા હતા. આ પત્રો એ સમયના રાજકીય ઉકળાટ, નેતાઓની માનસિકતા અને જમીની સ્તર પર ફાટી નીકળેલી હિંસાની એવી વિગતો આપે છે જે વાંચીને આજે પણ રૂંવાડા ઉભા થઈ જાય છે.

૨ જૂન, ૧૯૪૬ના રોજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે નિહચલદાસને પત્ર લખ્યો હતો. આ સમયે 'કેબિનેટ મિશન' યોજના પર ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી. મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી માટે ખેંચતાણ ચરમસીમા પર હતી.

સરદાર પટેલ તેમના પત્રની શરૂઆતમાં જ 'સૈયદ ગ્રુપ'ના પ્રસ્તાવ પર પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરે છે. મુસ્લિમ લીગની માંગ હતી કે કેન્દ્ર સરકારમાં તેમને કોંગ્રેસની બરાબરીનું પ્રતિનિધિત્વ મળે. સરદાર આ વાતના સખત વિરોધમાં હતા. તેમનું માનવું હતું કે લોકશાહીમાં 'જનસંખ્યા'ના આધારે પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ, નહીં કે ધર્મના આધારે.

તેમણે પત્રમાં લખ્યું, "કોઈપણ સ્વરૂપમાં બરાબરી લોકશાહી સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે. વાળની ખાલ ઉતારવાથી એનું ઔચિત્ય સાબિત નહીં થાય." સરદારની આ મક્કમતા બતાવે છે કે તેઓ જાણતા હતા કે જો આજે આપણે આ નમતું જોખ્યું, તો ભવિષ્યમાં ભારત એક અસ્થિર લોકશાહી બની જશે.

સરદાર પટેલે આ પત્રમાં ઝીણાની રાજનીતિનું પૃથક્કરણ અત્યંત તીક્ષ્ણ શબ્દોમાં કર્યું છે. તેમણે લખ્યું કે ઝીણાએ પાંચ વર્ષ સુધી કોંગ્રેસ સાથે સંઘર્ષ કરીને અને લોકોના મનમાં કોમી કડવાશ ફેલાવીને મુસ્લિમો માટે કંઈ જ સુરક્ષિત રાખ્યું નથી. સરદારનું અવલોકન હતું કે લીગની માંગણીઓ હકીકતમાં મુસ્લિમોના ભલા માટે નહીં, પણ રાજકીય અહમ સંતોષવા માટે હતી.

સરદાર પટેલ જ્યારે દિલ્હીમાં રાજકીય શતરંજ રમી રહ્યા હતા, ત્યારે વડોદરા રાજ્યમાં પરિસ્થિતિ કમકમાટીભરી હતી. ૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૬ના રોજ વડોદરાના દિવાન બી.એલ. મિત્તરે નિહચલદાસને જે પત્ર લખ્યો, તે ઇતિહાસની એક એવી કરૂણ ઘટનાનું વર્ણન કરે છે જે આપણને ઘણું શીખવે છે.

મિત્તર લખે છે કે એક નાના તાલુકામાં, જ્યાં વર્ષોથી હિન્દુ-મુસ્લિમ શાંતિથી રહેતા હતા, ત્યાં અચાનક રમખાણો ફાટી નીકળ્યા. આ હિંસાનું કારણ કોઈ મોટું રાજકીય આંદોલન નહોતું, પણ એક સામાન્ય વાત હતી – "એક મુસ્લિમનો બળદ હિન્દુના ખેતરમાં ચરી રહ્યો હતો."

આ નાનકડી તકરારે જોતજોતામાં ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. મુસ્લિમોએ હિન્દુઓની દુકાનોમાં આગ લગાવી દીધી અને હવામાં ફાયરિંગ કર્યું. મિત્તર પત્રમાં નોંધે છે કે જ્યારે ગામનો મુખિયા ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યો, ત્યારે પણ આગ બળી રહી હતી અને કોઈ હિન્દુ તેને ઠારવા માટે આગળ આવવાની હિંમત કરી શકતું નહોતું. આ પત્ર બતાવે છે કે ૧૯૪૬ સુધીમાં લોકોના હૃદયમાં એકબીજા પ્રત્યે કેટલો ભય અને નફરત વ્યાપી ગઈ હતી.

આ પત્રનો સૌથી આશ્ચર્યજનક ભાગ બી.એલ. મિત્તરનો અભિગમ છે. જ્યારે હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિમંડળ તેમની પાસે આવ્યું અને માંગ કરી કે મુસ્લિમો પાસેથી હથિયારો છીનવી લેવામાં આવે, ત્યારે મિત્તરે સાફ ના પાડી દીધી.

તેમણે પ્રતિનિધિમંડળને ખખડાવતા કહ્યું, "જો તમે ઈચ્છો તો તમને પણ હથિયારો અને લશ્કરી તાલીમ આપી શકાય છે." વધુમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકાર આ નુકસાનની કોઈ ભરપાઈ નહીં કરે કારણ કે તેમાં સરકારની કોઈ ભૂલ નથી. મિત્તરનો આ સંદેશ સ્પષ્ટ હતો – હવે સમય એવો આવી ગયો છે કે લોકોએ પોતે જ પોતાની રક્ષા કરવી પડશે, કારણ કે તંત્ર દરેક ગલીમાં પહોંચી શકશે નહીં.

સરદાર પટેલના પત્રના અંતિમ ભાગમાં એક એવી પીડા વ્યક્ત થઈ છે જે આજે પણ સાચી લાગે છે. તેમણે લખ્યું, "મુસ્લિમ લીગને ખુશ કરવાની ચિંતામાં અમે આ હદ સુધી રાષ્ટ્રીયતાને ઓછું મહત્વ આપવાનું શરૂ કરી દીધું છે કે રાષ્ટ્રવાદ પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ જ લગભગ ગુમાવી ચૂક્યો છે."

આ વાક્ય ભારતની આઝાદીની લડાઈના એ સંઘર્ષને રજૂ કરે છે જ્યાં એક બાજુ અખંડ ભારતનો આદર્શ હતો અને બીજી બાજુ વાસ્તવિકતામાં થઈ રહેલા સમાધાનો. સરદાર સમજતા હતા કે જો આપણે લોકશાહીના પાયામાં જ તુષ્ટિકરણના બીજ રોપીશું, તો ભવિષ્યમાં રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા જ બદલાઈ જશે.

આ લેખમાં જે બે પત્રોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે, તે માત્ર વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહાર નથી, પણ ભારતના વિભાજનની પૂર્વસંધ્યાના સાક્ષી છે. આ પત્રો આપણને ત્રણ મહત્વના મુદ્દાઓ પર વિચાર કરવા મજબૂર કરે છે:

1.   નિષ્ફળ સંવાદ: સરદારનો પત્ર સાબિત કરે છે કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેનો સંવાદ ૧૯૪૬ સુધીમાં સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો હતો.

2.   સામાજિક તિરાડ: બી.એલ. મિત્તરનો પત્ર બતાવે છે કે રાજકીય નેતાઓની નફરત સામાન્ય માનવીના ખેતર અને બળદ સુધી પહોંચી ગઈ હતી.

3.   રાજકીય મજબૂરી: નેતાઓને ખબર હતી કે હિંસા અનિવાર્ય છે, છતાં તેઓ તેને રોકવામાં લાચાર હતા.

નિહચલદાસ સી. વઝીરાણી સિંધના મહેસૂલ મંત્રી રહી ચૂક્યા હતા અને કરાચીના પ્રભાવશાળી રાજકારણી હતા. તેઓ સરદાર પટેલના અત્યંત નજીકના વિશ્વાસુ હતા. ભાગલા પછી તેમને કરાચી છોડવું પડ્યું હતું, પરંતુ તેમના સંગ્રહમાં રહેલા આ પત્રોએ ઇતિહાસના ઘણા વણઉકેલ્યા પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા છે.

૧૯૪૬ના આ બે પત્રો વાંચ્યા પછી એક પ્રશ્ન ચોક્કસ થાય છે: શું આપણે આ ભૂલોમાંથી કંઈ શીખ્યા છીએ? સરદાર પટેલ જે રાષ્ટ્રવાદના મૂળ સ્વરૂપને બચાવવા માંગતા હતા, શું તે આજે સલામત છે? બી.એલ. મિત્તરે જે હિંસાનું વર્ણન કર્યું હતું, શું આપણે આજે એકબીજા પર વિશ્વાસ કરતા શીખ્યા છીએ?

ઇતિહાસ માત્ર તારીખો અને નામો નથી, પણ એ અનુભવોનો ખજાનો છે જે આપણને ભવિષ્યમાં ભૂલો કરતા રોકે છે. સરદાર પટેલ અને બી.એલ. મિત્તરના આ પત્રો આજે પણ આપણને સાવચેત કરે છે કે લોકશાહી અને સામાજિક એકતા એ કોઈ ભેટ નથી, પણ સતત જાગૃત રહીને કમાવવાની મિલકત છે.

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---