Sardar Patel’s Ahmedabad Speech Ignited India’s Soul Against British Rule

Sardar Patel’s Ahmedabad Speech Ignited India’s Soul Against British Rule અમદાવાદના મંચ પરથી સરદાર પટેલે બ્રિટિશ હકુમતને ધ્રુજાવી દીધી

અમદાવાદના મંચ પરથી સરદાર પટેલે બ્રિટિશ હકુમતને ધ્રુજાવી દીધી

-      રસેશ પટેલ

અમદાવાદની એ ઐતિહાસિક સાંજ: જ્યારે સાબરમતીના મોજાંમાં ક્રાંતિનો ગુંજારવ સંભળાયો

વર્ષ ૧૯૨૦ ઓગસ્ટ મહિનાની એ ભીની સાંજ અને અમદાવાદનું એ વાતાવરણ. આજના ગ્લેમરસ અને રોશનીથી ઝળહળતા અમદાવાદ કરતાં એ સમયનું શહેર કઈંક અલગ જ હતું. રસ્તાઓ પર ધૂળ હતી, પણ લોકોની આંખોમાં સ્વરાજનું સપનું હતું. બ્રિટિશ શાસનનો સૂરજ હજુ આથમ્યો નહોતો, પણ સાબરમતીના કિનારે એક એવી સભા ભરાઈ રહી હતી, જે ભારતનો નકશો અને નસીબ બંને બદલવાની હતી.

આ કોઈ સામાન્ય સભા નહોતી, આ હતી 'ચોથી ગુજરાત રાજકીય પરિષદ'. અને મંચ પર બિરાજમાન હતા, ગરવા ગુજરાતી અને ભાવિ ભારતના લોખંડી પુરુષ — સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ. આજે જ્યારે આપણે આઝાદીના અમૃતકાળમાં શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે ૧૦૪ વર્ષ જૂના એ શબ્દો અને એ સંવેદનાઓને ફરીથી જીવંત કરવાની જરૂર છે. આ લેખ માત્ર ઇતિહાસ નથી, પણ આપણા પૂર્વજોએ ભોગવેલા જુલમ અને બતાવેલી બહાદુરીની સાક્ષી છે.

સરદારે જ્યારે પોતાનું ભાષણ શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમણે અમદાવાદને 'ગુજરાતનું પાટનગર' કહીને સંબોધ્યું હતું. પણ તેમણે એક બહુ ઊંડી વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે અમદાવાદની ઓળખ માત્ર તેની પ્રાચીન ભવ્યતા કે વેપાર-ઉદ્યોગ નથી. તેની સાચી ઓળખ તો સાબરમતીના કાંઠે આવેલા સત્યાગ્રહાશ્રમમાં છે.

આજે આપણે જે અમદાવાદને 'મેગા સિટી' તરીકે ઓળખીએ છીએ, ત્યારે તે ક્રાંતિનું એપિસેન્ટર હતું. ગાંધીજીના વિચારો અને સરદારનું નેતૃત્વ — આ બંનેનો સંગમ અમદાવાદમાં થયો હતો. સરદારે સ્વીકાર્યું કે વરસાદની મોસમમાં આ પરિષદ વહેલી બોલાવવી પડી હતી કારણ કે દેશમાં પરિસ્થિતિ કટોકટીભરી હતી. અનિશ્ચિતતાના વાદળો ઘેરાયા હતા અને પ્રજા એક દિશા શોધી રહી હતી.

૧ ઓગસ્ટ ૧૯૨૦. આ એ દિવસ હતો જ્યારે ભારતે તેના સૌથી તેજસ્વી સૂર્ય, લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળકને ગુમાવ્યા. સરદારના અવાજમાં એ દિવસે ભારોભાર દુઃખ હતું. ટિળક મહારાજે મંત્ર આપ્યો હતો — "સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ હક છે."

સરદારે બહુ માર્મિક રીતે કહ્યું, "સત્તાધીશોની સત્તા તેમના મૃત્યુ સાથે સમાપ્ત થાય છે, જ્યારે મહાન દેશભક્તોની સત્તા તો તેમના મૃત્યુ પછી જ સાચો અમલ ચલાવે છે." આ વાક્ય આજે પણ એટલું જ સાચું છે. ટિળકની વિદાય પછી ભારત અનાથ જેવું લાગતું હતું, પણ સરદારે વિશ્વાસ અપાવ્યો કે તેમનો વારસો હવે જનતાના હૃદયમાં જીવંત રહેશે. આ એ સમય હતો જ્યારે આખું હિન્દુસ્તાન ગુજરાત તરફ મીટ માંડીને બેઠું હતું કે ગાંધી અને સરદાર હવે કયો નવો માર્ગ બતાવશે.

૧૯૧૪ થી ૧૯૧૮ દરમિયાન જ્યારે યુરોપ યુદ્ધની આગમાં બળી રહ્યું હતું, ત્યારે ઇંગ્લેન્ડની હાલત ખરાબ હતી. તે સમયે બ્રિટિશ સરકારે ભારત પાસે મદદ માંગી હતી. ભારતની ગરીબ પ્રજાએ પોતાના કરોડો સંતાનોને ભૂખે મારીને પણ દોઢ અબજ (૧.૫ બિલિયન) રૂપિયા ઇંગ્લેન્ડને ભેટ આપ્યા હતા. લાખો ભારતીય સૈનિકોએ ફ્રાન્સ, આફ્રિકા અને એશિયાના મેદાનોમાં પોતાનું લોહી રેડ્યું હતું.

કેમ? કારણ કે અંગ્રેજોએ વચન આપ્યું હતું કે યુદ્ધમાં જીત મેળવ્યા પછી તેઓ ભારતને સ્વતંત્રતા કે મોટા રાજકીય સુધારા આપશે. પણ ૧૯૧૮માં યુદ્ધ પૂરું થયું અને બદલામાં શું મળ્યું?

બદલામાં મળ્યો 'રોલેટ એક્ટ'. એક એવો કાળો કાયદો જેમાં ન કોઈ દલીલ, ન કોઈ વકીલ, ન કોઈ અપીલ. કોઈ પણ ભારતીયને માત્ર શંકાના આધારે જેલમાં નાખી શકાય. સરદારે આક્રોશ સાથે પૂછ્યું, "જે ભારતની વફાદારી માટે બ્રિટિશરોને શંકા હતી, તે ભારતે આવી અણધારી વફાદારી બતાવી, છતાં બદલામાં આપણને જુલમ મળ્યો. શું આ જ ઇંગ્લેન્ડનો ન્યાય છે?"

સરદાર પટેલના આ ભાષણમાં સૌથી હૃદયદ્રાવક ભાગ એ પંજાબના અત્યાચારોનું વર્ણન છે. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૧૯ના રોજ જલિયાંવાલા બાગમાં જે થયું, તેનાથી આખા દેશની આત્મા કંપી ગઈ હતી. સરદારે એક પછી એક એ જુલમો ગણાવ્યા જે બ્રિટિશ ઇતિહાસનું સૌથી કાળું પાનું છે.

તેમણે કહ્યું કે, શું કોઈ સભ્ય સરકાર પોતાની પ્રજાને રસ્તા પર પેટ ઘસીને (Crawling order) ચાલવા મજબૂર કરી શકે? શું કોઈ ન્યાયી શાસનમાં વિદ્યાર્થીઓને ૧૬-૧૬ માઈલ સુધી ચલાવવામાં આવે? નિર્દોષ લોકો પર વિમાનમાંથી ગોળા ફેંકવામાં આવ્યા, જલિયાંવાલા બાગમાં સેંકડો લોકોને ગોળીઓથી વીંધી નાખવામાં આવ્યા.

અને આટલું ઓછું હોય તેમ, બ્રિટિશ સંસદે (House of Lords) જનરલ ડાયરને નિર્દોષ જાહેર કર્યો અને તેને 'બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો રક્ષક' કહીને સન્માન્યું. સરદારે પૂછ્યું, "જ્યારે નિર્દોષ લોકોના લોહીની નદીઓ વહેતી હોય અને સરકાર તેને 'ન્યાય' કહે, ત્યારે શું આપણે ચૂપ રહેવું જોઈએ?"

૧૯૨૦ના એ સમયમાં ભારત એક અદ્ભુત એકતાનું સાક્ષી બન્યું હતું. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ઇંગ્લેન્ડે તુર્કીના સુલતાન (ખલીફા) સાથે જે અન્યાય કર્યો હતો, તેનાથી ભારતના મુસ્લિમો રોષે ભરાયા હતા. ગાંધીજી અને સરદારે જોયું કે આ લડાઈ માત્ર મુસ્લિમોની નથી, પણ અન્યાય વિરુદ્ધ ભારતની સામૂહિક લડાઈ છે.

સરદારે બહુ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, "હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો એક જ શરીરની બે આંખો જેવા છે. જો આપણા મુસ્લિમ ભાઈઓ દુઃખી હોય, તો આપણે તટસ્થ રહી શકીએ નહીં." આ એ સમય હતો જ્યારે અમૃતસરની ધરતી પર હિન્દુ, મુસ્લિમ અને શીખોના લોહી એકસાથે ભળ્યા હતા. સરદારે આગ્રહ કર્યો કે આ એકતા જ આપણી સૌથી મોટી તાકાત છે અને તેને તોડવાના અંગ્રેજોના તમામ પ્રયાસો આપણે નિષ્ફળ બનાવવા પડશે.

સરદારે બ્રિટિશ ન્યાય પ્રણાલીની ધજ્જિયા ઉડાવતા કહ્યું કે, ઘણા લોકો માને છે કે અંગ્રેજો ન્યાયપ્રિય છે. પણ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે આજ સુધી એક પણ એવો કિસ્સો નથી કે જેમાં કોઈ અંગ્રેજે ભારતીયનું ખૂન કર્યું હોય અને તેને ફાંસી મળી હોય. જ્યારે ભારતીયોને જુલમ સહન કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે.

તેમણે સર ચીમનલાલ સેતલવડ અને લોર્ડ સિંહા જેવા મોટા નેતાઓના ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે બ્રિટિશ સરકાર માત્ર દેખાવ કરે છે. ખરેખર તો તેઓ સત્તાના નશામાં ચૂર છે. તેમણે કહ્યું કે જો આપણે આ અપમાન ગળી જઈશું, તો આવનારી પેઢીઓ આપણને ક્યારેય માફ નહીં કરે.

ભાષણના છેલ્લા ભાગમાં સરદારે તે રસ્તો બતાવ્યો જેનાથી બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હચમચી ગયા — અસહકાર.

સરદારે સમજાવ્યું કે આપણે અંગ્રેજોને હરાવવા માટે બંદૂકની જરૂર નથી. જો ૩૦ કરોડ ભારતીયો અંગ્રેજોને સહકાર આપવાનું બંધ કરી દે, તો આ સરકાર ૨૪ કલાક પણ ટકી શકે તેમ નથી. તેમણે કહ્યું કે, "આપણે તેમને કર (Tax) આપવાનું બંધ કરીએ, તેમની અદાલતોનો ત્યાગ કરીએ, તેમના ખિતાબો પાછા આપી દઈએ."

તેમણે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનો દાખલો આપ્યો જેમણે જલિયાંવાલા બાગના અત્યાચાર પછી પોતાનો 'સર'નો ખિતાબ અંગ્રેજોના મોઢા પર ફેંકી દીધો હતો. સરદારે પૂછ્યું કે, જ્યારે સર માઈકલ ઓડવાયર જેવા અત્યાચારીને 'સર' કહેવામાં આવતો હોય, ત્યારે રવીન્દ્રનાથ જેવા મહાન કવિએ એ જ ખિતાબ રાખવો શું શોભે?

સરદારે કહ્યું કે, આપણે આજના બાળકો અને યુવાનોના 'ટ્રસ્ટી' છીએ. જો આપણે તેમને વારસામાં માત્ર અપમાન અને ગુલામી જ આપીશું, તો આપણી સંપત્તિ અને સાહેબી તેમને કયા કામની?

આ લેખ વાંચતી વખતે વિચારો કે સરદારના એ શબ્દોમાં કેટલી વેદના હશે. તેમણે યુવાનોને હાકલ કરી કે ઉઠો, જાગો અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવો. તેમણે કહ્યું કે, "ઉતાવળ અને અધીરાઈથી આ સવાલનો નિર્ણય આવવાનો નથી, પણ ધીરજ અને મક્કમતાથી આપણે જીતીશું."

આજે આપણે ૧૦૪ વર્ષ પછી આ ભાષણ વાંચીએ છીએ. આજે ભારત દુનિયાની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, આપણે ચંદ્ર પર પહોંચ્યા છીએ. પણ આ બધું જ શક્ય બન્યું છે કારણ કે ૧૯૨૦માં અમદાવાદની એ ધરતી પર સરદાર પટેલે હિંમત બતાવી હતી.

તેમણે આપણને શીખવ્યું કે 'ના' કહેવાની તાકાત શું હોય છે. તેમણે આપણને શીખવ્યું કે જ્યારે આખું વિશ્વ વિરુદ્ધ હોય, ત્યારે સત્ય અને અહિંસાના માર્ગે કેવી રીતે લડવું. ૧૯૨૦ની એ પરિષદમાં જે બીજ વવાયું હતું, તે ૧૯૪૭માં વટવૃક્ષ બનીને આઝાદી તરીકે આપણને મળ્યું.

સરદાર પટેલનું આ ભાષણ માત્ર રાજકીય ભાષણ નહોતું, તે એક રાષ્ટ્રના જાગરણનું ગીત હતું. આજે પણ જ્યારે દેશમાં ક્યાંય અન્યાય થતો હોય, ત્યારે સરદારના આ શબ્દો આપણને દિશા બતાવે છે.

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---