The Iron Man’s Inner World: Sacrifice, Silence, and a Father’s Love – A Deep Dive into Sardar Patel’s Home Life.

સરદારના ગૃહજીવનમાં ડોકિયું – લોખંડી પુરુષની અંદર ધબકતું એક કોમળ હૃદય

સરદારના ગૃહજીવનમાં ડોકિયું – લોખંડી પુરુષની અંદર ધબકતું એક કોમળ હૃદય

રસેશ પટેલ 

આપણે ‘સરદાર’ એટલે કે આઝાદીના લડવૈયા, ખેડા સત્યાગ્રહના મહારથી અને દેશના રજવાડાંઓને એક કરનાર બેરિસ્ટર વલ્લભભાઈ પટેલને તો જાણીએ છીએ. પણ શું તમે એ વલ્લભને ઓળખો છો જે એક ભાઈ માટે પોતાની કારકિર્દી જતી કરે છે? શું તમે એ પિતાને જાણો છો જેની સામે તેની દીકરી વર્ષો સુધી મૌન સેવા કરે છે? ચાલો, આજે આપણે સરદારના ઘરના ઉંબરે પગ મૂકીએ અને એ ‘લોખંડી પુરુષ’ના હૃદયના ધબકાર સાંભળીએ. આ વાત કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા નથી, પણ તેમના જ પત્રો અને અંગત જીવનના પ્રસંગોમાંથી વણાયેલી સત્યઘટના છે.

સરદારના જીવનનો સૌથી પહેલો મોટો પ્રસંગ એમના વિલાયત જવાના સપના સાથે જોડાયેલો છે. વલ્લભભાઈએ મહેનત કરીને, વકીલાતમાંથી એક-એક રૂપિયો બચાવીને વિલાયત જવાની તૈયારી કરી હતી. ટ્રાવેલ પરમિટ આવી, તેના પર નામ લખ્યું હતું— ‘વી. જે. પટેલ’ (વલ્લભભાઈ ઝવેરભાઈ પટેલ). પણ નિયતિએ કંઈક બીજું જ ધાર્યું હતું. તેમના મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈએ પણ વિલાયત જવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. તેમણે વલ્લભને કહ્યું, “તારા ટ્રાવેલ પરમિટ પર તો ‘વી. જે. પટેલ’ છે, એ મારા નામ (વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરભાઈ) માટે પણ ચાલે. જો હું પહેલા જઈ આવું તો કેવું?”

વિચાર કરો મિત્રો, જે સપના માટે રાત-દિવસ એક કર્યા હોય, તે સપનું કોઈ બીજાને સોંપી દેવું કેટલું અઘરું છે? પણ વલ્લભભાઈએ જરાય ખચકાટ વગર ભાઈને કહ્યું, “તમે મોટા છો, તમે જ પહેલા જાઓ.” આ માત્ર એક ટ્રાવેલ પરમિટનો ત્યાગ નહોતો, પણ એક ભાઈ પ્રત્યેની નિષ્કામ ભક્તિ હતી. સરદાર માનતા હતા કે કુટુંબના પાયામાં જ્યારે એક ઈંટ ઘસાય છે, ત્યારે જ આખી ઇમારત મજબૂત બને છે.

સરદારનું શરૂઆતનું વ્યાવસાયિક જીવન ફૂલોની પથારી નહોતું. જ્યારે તેઓ ગોધરામાં વકીલાત કરતા હતા, ત્યારે ત્યાં પ્લેગનો ભયંકર પ્રકોપ ફાટી નીકળ્યો. લોકો ગામ છોડીને ભાગતા હતા. એવા સમયે સરદારની આર્થિક સ્થિતિ પણ નબળી હતી. તેમના પત્રોમાં એ સમયની લાચારી છતાં અડગતા દેખાય છે. મોટાભાઈ નરસીભાઈને લખેલા પત્રમાં તેઓ લખે છે: “અહીં પ્લેગનું જોર વધવા માંડ્યું છે. રોજ દસ-બાર કેસ થાય છે. હાલ કોર્ટમાં બિલકુલ કામ નથી... પણ તેથી ફિકર કરશો નહીં. ઈશ્વરની મહેરબાની હશે તો બધું સારું થઈ જશે.”

આ પત્રોમાં એક પણ જગ્યાએ હારી જવાની વાત નથી. એક ભાઈ પોતાના બીજા ભાઈને સાંત્વના આપે છે કે “હું ભલે અત્યારે કમાતો નથી, પણ તમારા દેવામાં હું ભાગીદાર છું.” આજના સમયમાં જ્યારે જમીન કે મિલકત માટે ભાઈ-ભાઈ લડતા હોય, ત્યારે સરદારનો આ ‘ભાઈચારો’ આપણને ઘણું શીખવે છે. તેઓ પિતા સમાન મોટાભાઈઓને વંદન કરતા અને પત્રને અંતે ‘સેવક વલ્લભ’ લખતા.

સરદાર જ્યારે વિલાયત ગયા ત્યારે તેમની પત્ની ઝવેરબાનું નિધન થયું હતું. આ એક એવો કિસ્સો છે જે સરદારની અદ્ભુત સહનશીલતા બતાવે છે. તેઓ કોર્ટમાં એક કેસ લડી રહ્યા હતા અને એ સમયે તેમને પત્નીના અવસાનનો તાર મળ્યો. તેમણે તાર વાંચીને ગજવામાં મૂકી દીધો અને કેસ ચાલુ રાખ્યો! આ કોઈ પથ્થરદિલ માણસનું કામ નહોતું, પણ પોતાની ફરજ પ્રત્યેનું સમર્પણ હતું. પત્નીના ગયા પછી તેમણે ક્યારેય બીજા લગ્નનો વિચાર પણ ન કર્યો. તેમણે પોતાનું આખું જીવન દેશ અને બાળકો માટે હોમી દીધું.

સરદારના જીવનના સૌથી મહત્વના પાત્ર એટલે મણિબહેન પટેલ. મણિબહેન માત્ર દીકરી નહોતા, તેઓ સરદારના પડછાયા સમાન હતા. સરદાર જ્યારે બેરિસ્ટર તરીકે મુંબઈમાં પ્રેક્ટિસ કરતા હતા, ત્યારે બાળકો સાહેબશાહી ઠાઠમાં રહેતા. અંગ્રેજી શાળાઓ, મોંઘા કપડાં અને આયા-નોકરની ફોજ. પણ ગાંધીજીના સંપર્કમાં આવ્યા પછી સરદારે બધું જ છોડ્યું, અને મણિબહેને પણ એ જ રસ્તો અપનાવ્યો.

મણિબહેને આજીવન ખાદી પહેરી, પોતે કાંતેલું સૂતર અને સાદું જીવન અપનાવ્યું. સરદાર અને મણિબહેન વચ્ચેના સંવાદો બહુ ઓછા રહેતા. મણિબહેન સવારે સરદારના દીવાનખાનામાં આવે, બાજુના ખંડમાં ઊભા રહે અને સરદાર પૂછે, “કેમ છે?” જવાબ મળે, “સારું છે.” બસ, આખા દિવસમાં આટલી જ વાત! પણ આ મૌનમાં એટલો બધો પ્રેમ હતો કે સરદારને શું જોઈએ છે તે મણિબહેન કહેતા પહેલા જ સમજી જતાં. સરદારની તબિયત ખરાબ હોય ત્યારે મણિબહેન રાત-દિવસ જાગીને તેમની સેવા કરતા. સરદારના પત્રવ્યવહાર સાચવવા, ફાઈલો ગોઠવવી, અને મુલાકાતીઓની ભીડને સંભાળવી—મણિબહેન એકલા હાથે બધું કરતા. સરદાર પણ માનતા કે દીકરીને સ્વતંત્ર રીતે ઘડાવા દેવી જોઈએ.

ગાંધીજીએ મણિબહેન અને ડાહ્યાભાઈના જીવનમાં પિતા જેવું સ્થાન લીધું હતું. સરદાર જાણતા હતા કે પોતે દેશના કામમાં વ્યસ્ત રહેશે, એટલે તેમણે બાળકોને ગાંધીજીના આશ્રમમાં મોકલ્યા. ડાહ્યાભાઈને જ્યારે એન્જિનિયરિંગ કે મેડિકલમાં જવું હતું, ત્યારે ગાંધીજીએ તેમને અલગ-અલગ સૂચનો આપ્યા. અંતે ડાહ્યાભાઈએ પોતાની મેળે વીમા કંપનીમાં નોકરી શોધી લીધી. આ પરિવારમાં ક્યારેય ‘સત્તાનો પ્રભાવ’ જોવા મળ્યો નથી. સરદાર ભારતના ગૃહમંત્રી હતા, છતાં તેમના બાળકોએ સામાન્ય લોકોની જેમ જ સંઘર્ષ કરીને પોતાનો રસ્તો બનાવ્યો.

મહાદેવભાઈ દેસાઈએ એક સુંદર પ્રસંગ નોંધ્યો છે. સરદાર જ્યારે ૮૦ વર્ષની ઉંમરે પોતાની માતાને કરમસદ મળવા જાય છે, ત્યારે એ દ્રશ્ય જોવા જેવું હોય છે. એક ખૂણે સરદારના ભત્રીજાઓ સૂતા હોય, અને બીજા ખૂણે ૮૦ વર્ષના ડોશીમાં (સરદારના માતા) બેઠા હોય.

માતા પૂછે: “કેમ ભાઈ, ગાંધીજી છૂટી ગયા? બહુ સારું થયું.”

સરદાર હસીને કહે: “હા, બા.”

માતા પૂછે: “તું અહીં રહીશ?”

સરદાર: “ના, કાલે જવું છે.”

ત્યારે માતા ટકોર કરે છે કે, “આખા મુલકની ખબર રાખો છો અને પોતાના છોકરાંની નહીં? છોકરાં શું ભણે છે એ તો ખબર છે ને?”

સરદાર શાંતિથી કહે છે, “છોકરાં હવે મોટાં થયાં, પોતે પોતાનું સંભાળી લેશે.”

આ વાતમાં સરદારની ઉદાસીનતા નથી, પણ તેમની બાળકોને ‘આત્મનિર્ભર’ બનાવવાની ફિલસૂફી છે. તેઓ માનતા હતા કે મા-બાપની વધુ પડતી ચિંતા બાળકોના વિકાસમાં અવરોધક બને છે.

આપણને તો એમ જ લાગે કે સરદાર હંમેશા ગંભીર રહેતા હશે. પણ ના! બાળકો સાથે રમતી વખતે તેઓ પોતે બાળક બની જતા. પૌત્રો અને ભત્રીજાના બાળકો સાથે સંતાકૂકડી રમવી, તેમને ઊંચકીને ગલોટિયાં ખવડાવવા એ સરદારનો પ્રિય વિષય હતો. જ્યારે તેઓ બાળકો સાથે ધિંગામસ્તી કરતા હોય ત્યારે મણિબહેને ઘરની જે વ્યવસ્થા કરી હોય તે બધી જ વેરવિખેર થઈ જતી. પણ સરદારને એ મસ્તીમાં જ સાચો આનંદ મળતો. તેઓ કહેતા કે, “બાળકો સાથે રમતી વખતે હું મારું ‘મોટાપણું’ ભૂલી જાઉં છું.”

ડાહ્યાભાઈના લગ્નનો કિસ્સો પણ ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો છે. ડાહ્યાભાઈએ કાશીભાઈ અમીનની પુત્રી યશોદા સાથે લગ્ન કરવાનું નક્કી કર્યું. સરદારે આ લગ્નમાં કોઈ પણ પ્રકારનો દહેજ કે ધામધૂમથી ખર્ચ કરવાનો ઈનકાર કર્યો. તેમણે અત્યંત સાદાઈથી લગ્ન કરાવ્યા. ગાંધીજીએ ‘નવજીવન’માં આ વિશે લખ્યું હતું કે, “પાટીદાર કોમે સરદાર પાસેથી આ શીખવાની જરૂર છે કે લગ્ન એટલે ખર્ચનું પ્રદર્શન નહીં, પણ બે જીવોનું પવિત્ર મિલન છે.”

૧૯૨૭માં જ્યારે ગુજરાતમાં ભયંકર પૂર આવ્યું, ત્યારે સરદારના મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ (જે તે સમયે વડી ધારાસભાના પ્રમુખ હતા) નડિયાદ આવ્યા હતા. એ સમયે પાંચેય ભાઈઓ અને માતા એક સાથે નડિયાદમાં એક મહિના સુધી રહ્યા હતા. ઘણા વર્ષો પછી આ આખો પરિવાર એક છત નીચે ભેગો થયો હતો. એ સમયે લે 

1વાયેલો એ પરિવારનો ફોટો આજે પણ સરદારના ગૃહજીવનની મજબૂત કડી દર્શાવે છે. ભલે ભાઈઓના વિચારો અલગ હતા, વિઠ્ઠલભાઈ થોડા કડક સ્વભાવના હતા અને વલ્લભભાઈ સમાધાનકારી, પણ અંતે તો એ બધા ‘ઝવેરબાના પુત્રો’ હતા.

મિત્રો, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના જીવનનો આ અંશ આપણને ઘણું વિચારી જવા મજબૂર કરે છે. આજે જ્યારે વિભક્ત કુટુંબો વધી રહ્યા છે, ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે મનદુઃખ થઈ રહ્યા છે, ત્યારે સરદારનો ત્યાગ એક દીવાદાંડી સમાન છે.

તેમણે ક્યારેય પોતાના હોદ્દાનો ઉપયોગ બાળકોને આગળ વધારવા માટે ન કર્યો. મણિબહેને પિતાના મૃત્યુ પછી પણ અત્યંત સાદાઈમાં જીવન વિતાવ્યું. આ જ સરદારના સંસ્કાર હતા. ‘લોખંડી પુરુષ’ બહારથી ભલે કઠોર હતા, પણ અંદરથી તો એ એક એવા વડલા સમાન હતા જેની છાયામાં આખો પરિવાર અને આખો દેશ નિરાંતે શ્વાસ લઈ શકતો હતો.

તમે જ્યારે પણ કરમસદ કે નડિયાદ જાઓ, ત્યારે સરદારના ઘરના એ ઓટલાને જરૂર યાદ કરજો જ્યાં બેસીને એક સમયે દેશનું ભાગ્ય ઘડાયું હતું. સરદારની આ વાતો માત્ર ઇતિહાસ નથી, પણ આપણા માટે જીવન જીવવાની જડીબુટ્ટી છે.

આશા છે કે સરદારના જીવનનું આ ‘ડોકિયું’ તમને ગમ્યું હશે. આ વાતોને શેર કરજો જેથી નવી પેઢી પણ આપણા આ મહાન નેતાના માનવીય પાસાને જાણી શકે.

ફરી મળીશું આવી જ અજાણી વાતો સાથે, ત્યાં સુધી ‘જય હિન્દ’ અને ‘રામ રામ’!

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

\