Swaraj - 35 - આઝાદીનું અનોખું યુગલ: બસંત કુમાર અને હેમા પ્રભાની હૃદયસ્પર્શી સત્યકથા

આઝાદીનું અનોખું યુગલ: બસંત કુમાર અને હેમા પ્રભાની હૃદયસ્પર્શી સત્યકથા આજે મારે તમને એક એવા 'પાવર કપલ'ની વાત કરવી છે, જેમના વિશે આપણા પાઠ્યપુસ્તકોમાં બ

આઝાદીનું અનોખું યુગલ: બસંત કુમાર અને હેમા પ્રભાની હૃદયસ્પર્શી સત્યકથા

આજે મારે તમને એક એવા 'પાવર કપલ'ની વાત કરવી છે, જેમના વિશે આપણા પાઠ્યપુસ્તકોમાં બહુ ઓછું લખાયું છે. આ વાત છે બંગાળના સિંહ જેવા બસંત કુમાર મજુમદાર અને તેમની વીર પત્ની હેમા પ્રભા મજુમદારની. આ માત્ર બે વ્યક્તિઓની વાત નથી, પણ એક આખા પરિવારની આહુતિની ગાથા છે.

એક માણસ જેનો જન્મ ૧૮૭૬માં એક અત્યંત ધનાઢ્ય જમીનદાર પરિવારમાં થયો હોય. પૂર્વ બંગાળના કોમિલા જિલ્લાનું કાશીનગર ગામ – ત્યાં બસંત કુમારનો દબદબો હતો. એ જમાનામાં જમીનદાર એટલે રાજા જેવું જીવન! પણ બસંત કુમારના લોહીમાં કંઈક અલગ જ તેજ હતું. તેમને શરીર સૌષ્ઠવનો અને લાઠી-દાવનો ભારે શોખ. કદાવર બાંધો, લોખંડી મનોબળ અને હાથમાં લાઠી! તેમને જોઈને જ અંગ્રેજોના પેટમાં ફાળ પડતી.

૧૯૦૦ની સાલમાં તેમના લગ્ન હેમા પ્રભા સાથે થયા. હેમા પ્રભા ત્યારે માંડ ૧૨ વર્ષના હશે. પણ નસીબ જુઓ, હેમાના પિતા ગગનચંદ્ર ચૌધરી ખૂબ જ પ્રગતિશીલ વિચારના હતા. તેમણે એ જમાનામાં પોતાની દીકરીને ભણવા મોકલી હતી! જે સમયે સ્ત્રીઓ ઘરની બહાર ડગલું નહોતી માંડતી, ત્યારે હેમા પ્રભાએ પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કર્યું હતું. કોને ખબર હતી કે આ ભણેલી-ગણેલી દીકરી એક દિવસ અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય સામે ઢાલ બનીને ઉભી રહેશે?

૧૯૦૫માં જ્યારે અંગ્રેજોએ બંગાળના ભાગલા પાડવાની કુચાલ ચાલી, ત્યારે બસંત કુમારની અંદરનો દેશભક્ત જાગી ઉઠ્યો. તેઓ કલકત્તા આવ્યા અને ક્રાંતિકારી 'યુગાંતર' પાર્ટીમાં જોડાયા. આ કોઈ નાની વાત નહોતી. એક જમીનદાર માણસ છૂપી રીતે ક્રાંતિકારીઓને મળે, તેમને આર્થિક મદદ કરે અને પોતે પણ લડતમાં ઉતરે – આમાં જીવનું જોખમ હતું.

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે બસંત કુમારે આઝાદીની લડાઈમાં પોતાની પૂર્વજોની બધી જ મિલકત વાપરી નાખી! એ જમીનદારી, એ એશો-આરામ, એ ઠાઠમાઠ – બધું જ તેમણે ભારત માતાના ચરણોમાં ધરી દીધું. ૧૯૧૫ થી ૧૯૧૯ વચ્ચે જ્યારે તેઓ જેલમાં હતા, ત્યારે પાછળથી તેમની મિલકતો વેરવિખેર થઈ ગઈ. પણ તેમને તેનો કોઈ અફસોસ નહોતો. જ્યારે તેઓ ૧૯૨૦માં જેલમાંથી છૂટીને આવ્યા, ત્યારે તેમની પાસે રહેવા માટે પોતાનું ઘર પણ નહોતું! તેઓ કલકત્તામાં ભાડાના મકાનમાં રહેવા ગયા. આને કહેવાય ત્યાગ!

૧૯૨૧ સુધી હેમા પ્રભા એક સંકોચશીલ ગૃહિણી હતા. તેઓ મર્યાદામાં રહેતા, પડદા પ્રથા પાળતા. પણ ૧૯૨૧માં જ્યારે 'અસહકાર આંદોલન' શરૂ થયું અને બસંત કુમારની ફરી ધરપકડ થઈ, ત્યારે જેલમાંથી બસંત કુમારે પત્નીને સંદેશો મોકલ્યો: "હવે ઘરે બેસવાનો સમય નથી, મેદાનમાં આવો!"

હેમા પ્રભાએ જે કર્યું એ ઈતિહાસ છે. તેમણે પડદો ફગાવી દીધો. જે હાથોએ અત્યાર સુધી રસોઈ બનાવી હતી, એ હાથોમાં હવે આંદોલનની મશાલ હતી. કલકત્તાની ગલીઓમાં જ્યારે મોટા મોટા નેતાઓ જેલમાં હતા, ત્યારે હેમા પ્રભા 'મહિલા બ્રિગેડ' બનાવીને નીકળી પડ્યા. વિદેશી કાપડની દુકાનો પર પિકેટિંગ કરવું, દારૂના પીઠા બંધ કરાવવા – આ બધું જ તેમણે જીવના જોખમે કર્યું.

એક વાર તો હદ થઈ ગઈ! અંગ્રેજ પોલીસે આ વીર નારી પર લાઠીચાર્જ કર્યો. તેમને રસ્તા પર ઘસડવામાં આવ્યા. પોલીસની લાઠીના પ્રહારથી તેમના હાથમાં ફ્રેક્ચર થઈ ગયું! પણ તે ડર્યા નહીં. જેલમાં રહેલા દેશબંધુ ચિતરંજન દાસે જ્યારે આ સાંભળ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું, "અત્યારે જેલની બહાર જો કોઈ સાચો 'મર્દ' હોય, તો તે હેમા પ્રભા છે!" આ શબ્દો કોઈ પણ પુરસ્કાર કરતા મોટા હતા.

બસંત કુમાર માત્ર નેતા નહોતા, પણ એક કુશળ સંગઠક હતા. આસામ-બંગાળ રેલવે અને સ્ટીમર કંપનીની હડતાલ વખતે ચિતરંજન દાસે બસંત કુમારને ગોઆલેન્ડ જંકશનની જવાબદારી સોંપી. બસંત કુમારે એવું આયોજન કર્યું કે આખું રેલવે અને સ્ટીમર વ્યવહાર ઠપ થઈ ગયો! અંગ્રેજોની શાન ઠેકાણે આવી ગઈ. તેમની ધરપકડ થઈ, પણ જનતાના ભારે દબાણને કારણે અંગ્રેજોએ તેમને છોડવા પડ્યા.

તેઓ ગજબના વક્તા હતા. જ્યારે તેઓ સ્ટેજ પરથી બોલતા, ત્યારે સાંભળનારના લોહીમાં ઉકળાટ આવી જતો. ૧૯૧૫ની કોમિલા કોન્ફરન્સમાં તેમણે જે નીડરતા બતાવી, તેનાથી સુભાષ ચંદ્ર બોઝ અને સી.આર. દાસ જેવા નેતાઓ પણ પ્રભાવિત થયા હતા.

૧૯૪૩નો એ કાળો સમય... બંગાળમાં ભયંકર દુકાળ પડ્યો હતો. લાખો લોકો ભૂખમરાથી મરી રહ્યા હતા. બસંત કુમાર પોતાની તબિયત ખરાબ હોવા છતાં કોમિલા પહોંચ્યા જેથી લોકોની સેવા કરી શકે. બીજી તરફ હેમા પ્રભા કલકત્તામાં વિધાન પરિષદના સભ્ય હતા. તેમને સમાચાર મળ્યા કે બસંત કુમારની તબિયત બહુ લથડી છે. તેઓ દોડીને કોમિલા પહોંચ્યા, પણ કમનસીબે પહોંચે તે પહેલા જ ૨ મે ૧૯૪૪ના રોજ આ સિંહ જેવો મર્દ શાંત થઈ ગયો હતો.

બસંત કુમારના મૃત્યુથી હેમા પ્રભા ભાંગી પડ્યા, પણ થાક્યા નહીં. તેમણે પતિના અધૂરા કાર્યો પૂરા કરવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૪૪માં તેમણે કલકત્તા કોર્પોરેશનની ચૂંટણીઓનું આયોજન કર્યું. તેઓ પોતે પણ રાજકારણમાં સક્રિય રહ્યા અને આઝાદી પછી ૧૯૫૨માં પણ ચૂંટણી લડ્યા. જોકે, નબળી તબિયતને કારણે પછીથી તેઓ સક્રિય રાજકારણથી દૂર થયા અને ૧૯૬૨માં તેમણે આ દુનિયાને અલવિદા કહી.

આ દંપતીના બે દીકરાઓ, સુશીલ અને સુબોધ. કહેવાય છે ને કે 'મોરના ઈંડા ચીતરવા ન પડે'. બંને દીકરાઓએ આઝાદીની લડતમાં ભાગ લીધો. સુબોધનું તો નાની ઉંમરે અવસાન થયું કારણ કે જેલની યાતનાઓએ તેના શરીરને તોડી નાખ્યું હતું. જ્યારે સુશીલ કુમાર મજુમદાર આગળ જતાં જાણીતા ફિલ્મ નિર્દેશક અને અભિનેતા બન્યા. તેમણે પોતાની કળા દ્વારા પણ સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવી.

'ભાઈચારો' અને 'ત્યાગ' શું હોય છે તે બસંત કુમાર વિશે જાણી સમજાશે, જેણે પોતાની અઢળક સંપત્તિ છોડી દીધી કારણ કે તેમને મન 'માતૃભૂમિ'ની આઝાદી સૌથી મોટી મિલકત હતી. હેમા પ્રભાએ પોતાની ઘરની ચાર દીવાલો અને સુખ-સાહેબી છોડી દીધી કારણ કે તેમને લાગ્યું કે દેશની દીકરીઓ જાગશે તો જ દેશ આઝાદ થશે.

આજે જ્યારે આપણે નાની નાની વાતમાં સ્વાર્થ શોધીએ છીએ, ત્યારે આ દંપતીનો નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ આપણને રસ્તો બતાવે છે. આઝાદી આપણને મફતમાં નથી મળી, તેની પાછળ આવા હજારો પરિવારોનો વિનાશ અને સંઘર્ષ છે.

આગામી વખતે જ્યારે તમે ત્રિરંગાને ફરકતો જુઓ, ત્યારે કોમિલાના આ વીર દંપતીને ચોક્કસ યાદ કરજો. જેમણે મહેલ છોડીને દેશ માટે રસ્તા પર ઉતરવાનું પસંદ કર્યું.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---