Sardar Patel - સરદાર પટેલની અજોડ મુત્સદ્દીગીરી અને સાહસની મહાકથા

સરદાર પટેલની અજોડ મુત્સદ્દીગીરી અને સાહસની મહાકથા

સરદાર પટેલની અજોડ મુત્સદ્દીગીરી અને સાહસની મહાકથા

- લેખક: રસેશ પટેલ

ભારતના ઈતિહાસમાં ૧૯૪૭નું વર્ષ માત્ર આઝાદીનું વર્ષ નહોતું, પણ એક રાષ્ટ્ર તરીકે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની સૌથી મોટી અગ્નિપરીક્ષાનું વર્ષ હતું. બ્રિટિશરો જ્યારે ભારત છોડી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ પાછળ એક એવું 'શૂન્યાવકાશ' છોડી રહ્યા હતા જે ભારતને સેંકડો ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરી શકે તેમ હતું. ૫૬૫ જેટલા દેશી રજવાડાંઓને 'સાર્વભૌમ' બની જવાની છૂટ આપીને બ્રિટિશ સત્તાએ ભારત સામે એક મોટો ચક્રવ્યૂહ રચ્યો હતો. આ ચક્રવ્યૂહને ભેદવા માટે જે કૃષ્ણ જેવી મુત્સદ્દીગીરી અને ભીમ જેવી શક્તિની જરૂર હતી, તે ભારતને 'સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ'ના રૂપમાં મળી.

સરદાર પટેલના વ્યક્તિત્વને સમજવા માટે મહાત્મા ગાંધી સાથેની તેમની તુલના અનિવાર્ય છે. ગાંધીજી 'સત્યની ઉપાસના'ના પ્રતીક હતા, જેમનું જીવન એક ખુલ્લી કિતાબ જેવું હતું. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથા લખી, પણ સરદારને આત્મકથા લખવામાં ક્યારેય રસ પડ્યો નહીં. મૌલાના શૌકત અલીએ સરદાર માટે એક બહુ સચોટ વાક્ય વાપર્યું હતું: "વલ્લભભાઈ બરફથી ઢંકાયેલા જ્વાળામુખી છે." તેમની ઉપરની શાંતિ પાછળ એક પ્રચંડ શક્તિ અને અટલ નિશ્ચય છુપાયેલો રહેતો.

ગાંધીજી એક આદર્શ શિક્ષકની જેમ પ્રત્યેક ડગલું વિચારીને ભરતા, જ્યારે વલ્લભભાઈ એક વીર યોદ્ધા હતા. તેમને 'સિપાઈગીરી'માં રસ હતો. તેઓ કોઈની નકલ કરવામાં કે કોઈને રાજી રાખવામાં સમય બગાડતા નહીં. જે ગાંધીજી સત્ય અને અહિંસાના પ્રયોગો કરવામાં કલાકો વિતાવતા, તે વલ્લભભાઈને વ્યવહારુ રાજનીતિ અને રણમેદાનના વ્યુહ રચવામાં વધુ રસ પડતો. તેમના માટે આઝાદી માત્ર એક વિચાર નહોતો, પણ એક વ્યવહારુ સિદ્ધિ હતી. તેમનામાં જે નિર્ભયતા હતી તે તેમના જીવનના પ્રત્યેક પ્રસંગમાં જોવા મળે છે. તેઓ ખેડૂતનું હૃદય ધરાવતા હતા અને 'મારી નસેનસમાં ખેડૂતનું લોહી વહે છે' તેવું ગૌરવપૂર્વક કહેતા. આ જ ખેડૂતની મક્કમતાએ તેમને ભારતના 'લોખંડી પુરુષ' બનાવ્યા.

૨૭ જૂન ૧૯૪૭ના રોજ જ્યારે દેશી રાજ્યોનું નવું રિયાસતી ખાતું સરદારને સોંપવામાં આવ્યું, ત્યારે પરિસ્થિતિ અત્યંત જટિલ હતી. બ્રિટિશ સત્તાધીશોએ જાહેર કર્યું હતું કે સત્તાપલટો થતાં જ બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય અને રજવાડાંઓ વચ્ચેના સંબંધોનો અંત આવશે. આનો અર્થ એ થયો કે દરેક રજવાડું પોતાની રીતે સ્વતંત્ર થઈ શકે છે. નિઝામ હૈદરાબાદ અને ત્રાવણકોરના દીવાન સી.પી. રામસ્વામી અય્યરે તો સ્વતંત્ર થવાની જાહેરાતો પણ કરી દીધી હતી.

આ સમયે સરદારે વી. પી. મેનનને પોતાના સચિવ તરીકે પસંદ કર્યા. આ એક ઐતિહાસિક જોડી સાબિત થઈ. જવાહરલાલ નેહરુ અને સરદાર વચ્ચે રજવાડાંઓના પ્રશ્ને મતભેદો હોવા છતાં, રાષ્ટ્રહિત માટે બંને એકમત હતા. લોર્ડ માઉન્ટબેટનને પણ જ્યારે જાણ થઈ કે 'વાસ્તવવાદી અને અતિશય સમજદાર પટેલ' આ ખાતું સંભાળશે, ત્યારે તેમણે હાશકારો અનુભવ્યો હતો.

રજવાડાંઓના વિલીનીકરણના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ કોનરાડ કોરફીલ્ડ જેવા બ્રિટિશ અધિકારીઓ હતા. કોરફીલ્ડ રજવાડાંઓને ભારતથી અલગ રહેવા ઉશ્કેરી રહ્યો હતો. બસ્તરના કિસ્સામાં તેણે ત્યાંના સગીર વયના રાજાના નામે એવો કરાર કરવાની કોશિશ કરી જેનાથી બસ્તરની ખનિજ સંપત્તિનો સોદો થઈ શકે. પરંતુ સરદારની નજર ચૂકવવી અશક્ય હતી. તેમણે મક્કમતાથી આ સોદાનો વિરોધ કર્યો અને સ્પષ્ટ કર્યું કે, "હું બસ્તરના પ્રજાજનોના હિતનો સોદો થવા દઈશ નહીં." સરદારની આ મક્કમતા સામે કોરફીલ્ડનો પેંતરો નિષ્ફળ ગયો.

પાકિસ્તાનના સ્થાપક મોહમ્મદ અલી જીણા ભારતને છિન્ન-ભિન્ન કરવા માટે રજવાડાંઓને લલચાવી રહ્યા હતા. જોધપુર, ઉદયપુર અને ઇન્દોર જેવા રાજ્યો જો પાકિસ્તાનમાં ભળે તો ભારતની અખંડિતતા જોખમાય તેમ હતી. જોધપુરના મહારાજા હણવંતસિંહને જીણાએ એક કોરું કાગળ આપીને કહ્યું હતું કે, "તમારી જેટલી શરતો હોય તે લખી લો, પાકિસ્તાન તેને સ્વીકારશે."

સરદાર માટે આ અતિ ગંભીર પરિસ્થિતિ હતી. તેમણે જોધપુરના મહારાજાને સમજાવ્યા કે પાકિસ્તાન એક ધર્મ આધારિત રાજ્ય છે અને ત્યાં હિન્દુ પ્રજા તેમજ રાજવીનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત નથી. સરદારે ખેડૂત જેવી મક્કમતા અને વકીલ જેવી દલીલો દ્વારા જોધપુરને ભારત સાથે જોડવામાં સફળતા મેળવી. જો તે દિવસે સરદારે જોધપુર ન સંભાળ્યું હોત, તો ભારતનો નકશો આજે કંઈક જુદો જ હોત.

સરદારની મુત્સદ્દીગીરીનું સૌથી ઉજ્જવળ ઉદાહરણ નવાનગરના જામસાહેબ સાથેની તેમની મુલાકાત છે. ૧૯૩૮ના રાજકોટ સત્યાગ્રહ વખતે જામસાહેબ અને સરદાર વચ્ચે ઘર્ષણ થયું હતું. જામસાહેબ સરદારના પ્રખર વિરોધી મનાતા હતા. પરંતુ રાષ્ટ્રહિત માટે સરદારે જૂની અદાવત બાજુ પર મૂકી. તેમણે જામસાહેબને દિલ્હી પોતાના બંગલે આમંત્રણ આપ્યું.

સરદાર પોતે બંગલાના પગથિયે જામસાહેબનું સ્વાગત કરવા આવ્યા. માત્ર દોઢ કલાકની એ મુલાકાતમાં જૂની કડવાશ ઓગળી ગઈ. જામસાહેબે વચન આપ્યું કે તેઓ બીજા રાજાઓને પણ ભારત સાથે જોડવા સમજાવશે. વડોદરાના દીવાન મિત્તરસાહેબે અચરજ સાથે નોંધ્યું હતું કે, "સરદારે જામસાહેબને પલટાવી નાખ્યા છે." આ સરદારની એ જાદુઈ શક્તિ હતી જે વિરોધીઓને પણ મિત્રો બનાવી દેતી.

રજવાડાંઓના વિલીનીકરણની સત્તાવાર શરૂઆત કરતા સરદારે ૫ જુલાઈના રોજ એક નિવેદન બહાર પાડ્યું. આ નિવેદનમાં કોઈ ધમકી નહોતી, પણ એક ભાઈ જેવી અપીલ હતી. તેમણે કહ્યું, "કોંગ્રેસીઓ રાજવીઓના દુશ્મન નથી. આપણે એક જ દેશની સંતાનો છીએ. આપણે પરદેશીઓ તરીકે સંધિ કરવાને બદલે મિત્રો તરીકે સાથે બેસીને જરૂરી કાયદા ઘડીએ તે વધારે સારું છે."

સરદારે સ્પષ્ટ કર્યું કે કેન્દ્ર સરકાર માત્ર સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને સંચાર - આ ત્રણ વિષયો જ સંભાળશે, બાકીના ક્ષેત્રોમાં રાજવીઓની સ્વાયત્તતા જળવાશે. આ 'રેશમી મોજાંની અંદરનો લોખંડી હાથ' હતો. જે રાજાઓ પ્રેમથી માન્યા તેમને પ્રેમ આપ્યો, અને જેઓએ વિરોધ કર્યો તેમને સરદારે તેમની શક્તિનો પરિચય પણ આપ્યો.

સરદાર જાણતા હતા કે રાજવીઓ પર લોર્ડ માઉન્ટબેટનનો પ્રભાવ છે. તેમણે માઉન્ટબેટનનો કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો. સરદાર અને માઉન્ટબેટન વચ્ચે એક રસપ્રદ સંવાદ થયો હતો. સરદારે કહ્યું, "જો તમે મને સફરજનની ટોપલી (તમામ રજવાડાં) આપતા હોવ તો જ હું તમારી દરખાસ્ત સ્વીકારીશ." માઉન્ટબેટને પૂછ્યું, "જો હું તમને ૫૬૫ સફરજનની ટોપલી આપું તો ખરીદશો?" સરદારે તરત જ જવાબ આપ્યો, "વિચાર કરવો પડે, પણ બે-ત્રણ ઓછા હોય તો સોદો રદ સમજવો."

૨૫ જુલાઈ ૧૯૪૭ના રોજ માઉન્ટબેટને નરેન્દ્ર (રાજવીઓ) મંડળમાં જે પ્રવચન આપ્યું તે સંપૂર્ણપણે સરદારની વ્યૂહરચના મુજબ હતું. માઉન્ટબેટને રાજાઓને સ્પષ્ટ કહી દીધું કે ૧૫ ઓગસ્ટ પછી બ્રિટિશ રક્ષણ ચાલ્યું જશે અને ભૌગોલિક રીતે ભારત સાથે જોડાયેલા રાજ્યો માટે બીજે ક્યાંય જવાનો રસ્તો નથી.

આ પ્રક્રિયામાં બીકાનેરના મહારાજા શાર્દુલ સિંહ અને પટિયાલાના મહારાજા યાદવેન્દ્ર સિંહનો ફાળો અવિસ્મરણીય છે. તેઓ સૌથી પહેલા રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં જોડાયા અને અન્ય રાજવીઓને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું. ગ્વાલિયર અને વડોદરા પણ વહેલા જોડાઈ ગયા. ૧૫ ઓગસ્ટ સુધીમાં લગભગ તમામ રજવાડાંઓએ 'જોડાણખત' (Instrument of Accession) પર સહી કરી દીધી. હૈદરાબાદ, જૂનાગઢ અને કાશ્મીર જેવા અપવાદોને પણ સરદારે આગળ જતાં પોતાની પદ્ધતિથી ઉકેલ્યા.

સરદારના કાર્યની સફળતા પાછળ તેમનો પોતાના સાથીદારો પરનો અતુટ વિશ્વાસ હતો. વી. પી. મેનન સાથે તેમનો સંબંધ મંત્રી અને સચિવનો નહીં, પણ મિત્રો જેવો હતો. સરદાર મેનનને કામ કરવાની પૂરી છૂટ આપતા. તેઓ કહેતા કે, "મને લડતાં આવડે છે, ગૂંચ ઉકેલતાં આવડે છે, પણ આ ડિક્શનરીના શબ્દો અને કાયદાકાનૂનની માથાકૂટ મેનનનું કામ છે."

તેમનું વ્યક્તિત્વ કઠોર લાગતું પણ હૃદય અત્યંત કોમળ હતું. ખેડૂતોની વચ્ચે બેસીને હુક્કો લેતા અને મજાક-મશ્કરી કરતા સરદાર, દિલ્હીના દરબારમાં જ્યારે બેસતા ત્યારે દુનિયાના શ્રેષ્ઠ મુત્સદ્દીઓને પણ ઝુકાવી દેતા. તેમણે ક્યારેય પોતાના સંતાનો માટે સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો નહીં. તેમના પુત્ર ડાહ્યાભાઈ અને પુત્રી મણિબહેને પણ સામાન્ય જીવન વિતાવ્યું. આ જ સરદારની નૈતિક શક્તિ હતી.

આજે જ્યારે આપણે આધુનિક ભારતના નકશા પર નજર કરીએ છીએ, ત્યારે જે અખંડતા આપણને દેખાય છે તે સરદાર પટેલના અવિરત પરિશ્રમ અને લોખંડી મનોબળનું પરિણામ છે. વી. પી. મેનન કહે છે તેમ, સરદારે જે રીતે રજવાડાંઓ સાથે કામ પાર પાડ્યું તે 'અસાધારણ' હતું. ૭૨ વર્ષની ઉંમરે અને કથળતા સ્વાસ્થ્ય હોવા છતાં, સરદારે ભારતને સેંકડો વર્ષો સુધી અતૂટ રાખવાનું ભાથું બાંધી આપ્યું.

તેઓ 'શૂર સંગ્રામકો દેખ ભાગે નહીં' એ ઉક્તિના જીવંત ઉદાહરણ હતા. બારડોલીના સત્યાગ્રહથી લઈને દિલ્હીના લાલ કિલ્લા સુધીની તેમની મજલ માત્ર એક વ્યક્તિની યાત્રા નથી, પણ એક રાષ્ટ્રના પુનરુત્થાનની ગાથા છે. ભારતના ઈતિહાસમાં અનેક રાજાઓ અને મહારાજાઓ આવ્યા અને ગયા, પણ 'અખંડ ભારતના શિલ્પી' તરીકે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું નામ હંમેશા સૂર્યની જેમ પ્રકાશતું રહેશે.

આઝાદીના સાત દાયકા પછી પણ, સરદારના વિચારો અને તેમની મુત્સદ્દીગીરી ભારત માટે એક દીવાદાંડી સમાન છે. તેમણે જે 'કાયદેસરનું સ્વરાજ' ભારતને આપ્યું, તેને સાચવવું એ જ એ મહાન લોખંડી પુરુષને સાચી અંજલિ છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---