Fact Check: Did Sardar Patel Really Say 'Shikshapatri Can Replace the IPC'? The Untold Truth.

0 0 Rasesh Patell Sunday, February 1, 2026 Edit this post

સત્યના સોગંદ: શું સરદાર પટેલે ખરેખર કહ્યું હતું કે 'શિક્ષાપત્રી પાળો તો IPC ની જરૂર નથી'? આવો, દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી કરીએ...

આજે મારે તમારી સાથે એક બહુ મહત્વની વાત માંડવી છે. અત્યારનો જમાનો છે ને સાહેબ, એ માહિતીનો તો છે જ, પણ સાથે સાથે ગેરમાહિતીનો પણ એટલો જ મોટો છે. સવારે ઉઠીએ અને હાથમાં મોબાઈલ લઈએ એટલે વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર જાતજાતના મેસેજ ફરતા થઈ ગયા હોય. ઘણા સાચા હોય, તો ઘણા તો પગ વગરના હોય. પણ મુશ્કેલી ત્યારે થાય જ્યારે આપણા ઈતિહાસના કોઈ મહાન નાયક, જેને આપણે ભગવાનની જેમ પૂજીએ છીએ, એમના નામે કોઈ પણ વિધાન જોડી દેવામાં આવે.

હમણાં થોડા દિવસ પહેલાની જ વાત છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના વડતાલ ધામના એક સન્માનનીય સ્વામીએ એક જાહેર સભામાં, જે દિવ્ય ભાસ્કર જેવા અખબારોમાં પણ ચમક્યું, એવું નિવેદન આપ્યું કે આપણા લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ક્યારેક એવું કહેલું કે: "જે વ્યક્તિ શિક્ષાપત્રીનું પાલન કરે છે, તેના કારણે ઇન્ડિયન પીનલ કોડ (IPC) ના મોટાભાગના નિયમો પોલીસ પ્રશાસન વિના જ સચવાઈ જાય છે."

વાત સાંભળવામાં કેટલી રૂપાળી લાગે છે! કોઈ પણ ધાર્મિક વ્યક્તિને આ સાંભળીને ગદગદ થઈ જવાય. પણ મારા વહાલા વાચક મિત્રો, ઇતિહાસના એક વિદ્યાર્થી તરીકે અને એક જાગૃત નાગરિક તરીકે મારે તમને આજે એક કડવું પણ જરૂરી સત્ય કહેવું છે: સરદાર સાહેબે આવું વિધાન ક્યારેય આપ્યું નથી.

આજે આપણે કોઈ વિવાદ ઊભો કરવા નથી બેઠા, પણ આપણા 'સરદાર'ને સાચા અર્થમાં ઓળખવા બેઠા છીએ. જે માણસે અખંડ ભારતનું નિર્માણ કર્યું, શું એ માણસ કાયદા (IPC) અને ધર્મગ્રંથને એક ત્રાજવે તોલે ખરો? ચાલો, આજે આપણે પુરાવા સાથે, ઇતિહાસના ચોપડે નોંધાયેલા પ્રસંગોને ફરી જીવંત કરીએ અને જોઈએ કે સરદાર અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય વચ્ચે ખરેખર કેવો સંબંધ હતો.

બાપ ભગત, પણ દીકરો તો પારખુ!

વાત કરીએ કરમસદથી. સરદાર પટેલનું ઘર એટલે સંસ્કારોનું ધામ. એમના પિતાશ્રી ઝવેરભાઈ એટલે સાવ સાત્વિક અને ભક્તિભાવ વાળા માણસ. ઝવેરભાઈ ચુસ્ત સ્વામિનારાયણ ધર્મી. આખું ગામ એમને 'ભગત' કહીને જ બોલાવે. ઝવેરભાઈની ભક્તિ એવી કે જીવનની પાછલી અવસ્થામાં તો એમણે ઘરનો મોહ છોડી દીધો હતો અને આખો દિવસ કરમસદના સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં જ માળા ફેરવતા બેસી રહેતા. ઘરે તો માત્ર જમવા ટાણે જ આવતા. એટલું જ નહિ, દર પૂનમે વડતાલ સ્વામિનારાયણ મંદિરે દર્શન કરવા જવાનો તેમનો નિયમ અતુટ હતો. ૧૯૧૪માં ૮૫ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી એમણે આ નિયમ પાળ્યો.

હવે વિચારો, જે ઘરમાં બાપ આટલો મોટો ભગત હોય, ત્યાં દીકરા પર કેવી અસર હોય? સ્વાભાવિક છે કે બાળપણમાં વલ્લભભાઈ પર પણ આ સંસ્કારો પડ્યા જ હતા. નરહરિ પરીખ લિખિત "સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ - ભાગ ૧" (પાન નં ૩ અને ૪) માં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે કે સરદાર ૧૭ વર્ષના થયા ત્યાં સુધી પિતા સાથે રહેતા અને ત્યાં સુધી એમણે પણ 'નિર્જળા એકાદશી'ના કડક ઉપવાસો કરેલા. કદાચ આ બાળપણની તપશ્ચર્યા જ હતી જેના કારણે આગળ જતાં આઝાદીની લડતમાં જેલના કષ્ટ અને ભૂખ હડતાલો વેઠવાની તેમનામાં લોખંડી તાકાત આવી.

પરંતુ, સરદાર એટલે સરદાર! એમની આંખ અને વિચારધારા બાળપણથી જ અલગ હતી. તેઓ સંપ્રદાયમાં ઉછર્યા હતા ખરા, પણ અંધભક્ત નહોતા. તેઓ જોતા હતા કે સંપ્રદાયોએ સમાજ સુધારણામાં મોટો ફાળો આપ્યો છે, લોકોના વ્યસન છોડાવ્યા છે, પણ સાથે સાથે તેઓ એ પણ જોતા હતા કે પાછળથી આ સંસ્થાઓમાં ક્યાંક ને ક્યાંક સ્વાર્થ, લોભ અને સત્તાની સાઠમારી પણ પ્રવેશી ગઈ હતી. સરદાર તો વકીલ હતા, સત્યના શોધક હતા, એટલે એમની નજર આ દૂષણોને પણ પકડી લેતી હતી. આ વાત એમણે ખુદ સ્વીકારેલી છે.

સત્ય માટે પિતાના ગુરુનો પણ કેસ લડ્યા

ઘણા લોકોને એમ થાય કે સરદાર સંપ્રદાયના વિરોધી હતા? ના રે ના! એક રસપ્રદ કિસ્સો સાંભળો. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ઇતિહાસમાં એક મોટી ઘટના બની હતી જ્યારે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સાધુ યજ્ઞપુરુષદાસજી (જે પાછળથી શાસ્ત્રીજી મહારાજ તરીકે ઓળખાયા) વડતાલની ગાદીથી અલગ થયા અને બોચાસણમાં નવું મંદિર સ્થાપ્યું.

આ સમયે વડતાલ અને બોચાસણ વચ્ચે જબરદસ્ત વિખવાદ થયો. બંને પક્ષે સામસામે કોર્ટ કેસ થયા. હવે અહીં ધર્મસંકટ જુઓ – સરદારના પિતા ઝવેરભાઈ તો શાસ્ત્રીજી મહારાજના અનુયાયી બની ગયા હતા. એમણે પુત્ર વલ્લભભાઈને કહ્યું કે તારે શાસ્ત્રીજીનો પક્ષ લઈને કેસ લડવાનો છે.

સરદારે પિતાની આજ્ઞા માથે ચડાવી. તેઓ શાસ્ત્રીજી મહારાજના પક્ષે વકીલ તરીકે કેસ લડ્યા. પોતાની અદભૂત દલીલો અને કાયદાના જ્ઞાનથી એમણે કેસમાં સમાધાન કરાવ્યું અને બંને પક્ષના લોકોને છોડાવ્યા. પણ અહીં નોંધવા જેવી વાત એ છે કે સરદારે આ કામ એક 'પ્રોફેશનલ વકીલ' તરીકે અને એક 'પિતૃભક્ત પુત્ર' તરીકે કર્યું હતું. એમાં ક્યાંય અંધશ્રદ્ધા નહોતી. એમણે જોયું હતું કે મંદિરોમાં પણ ગાદી અને સત્તા માટે કેવા ખટરાગ થાય છે. એટલે જ એમનું મન કોઈ એક વાડામાં બંધાવાને બદલે રાષ્ટ્રહિત તરફ વધારે ઢળેલું હતું.

ઐતિહાસિક ધડાકો - "મેં તો ગાંધીની કંઠી બાંધી છે!"

હવે હું તમને જે પ્રસંગ કહેવા જઈ રહ્યો છું, એ પ્રસંગ જ આજના આખા વિવાદનો સચોટ જવાબ છે. જો તમે આ પ્રસંગ સમજી જશો તો તમને ખ્યાલ આવી જશે કે સરદાર સાહેબ ખરેખર કઈ માટીના બનેલા હતા.

આ પ્રસંગ કૃષ્ણલાલ ચીમનલાલ શાહના પુસ્તક "સરદારના સાનિધ્યમાં" માં બહુ સુંદર રીતે વર્ણવેલો છે.

વાત એમ બની કે સરદાર સાહેબ ગુજરાતના પ્રવાસે હતા. આણંદ, બોરસદ અને રાસનો પ્રવાસ પતાવીને તેઓ બોચાસણ આશ્રમમાં રોકાયા હતા. બોચાસણ એટલે પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ અને શિવાભાઈની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર. બપોરનો સમય હતો. સરદાર સાહેબ જમી-પરવારીને આરામ કરી રહ્યા હતા. રવિશંકર મહારાજ પણ ત્યાં જ હાજર હતા.

એવામાં બોચાસણના મોટા સ્વામિનારાયણ મંદિરેથી બે સંતો આવ્યા. હાથમાં ભગવાનનો પ્રસાદ અને ગળામાં પહેરવાની કંઠી હતી. સંતોએ આવીને સરદાર સાહેબ સાથે વાતો શરૂ કરી. ધીરે ધીરે મૂળ વાત પર આવ્યા. સંતોએ કહ્યું:

"વલ્લભભાઈ, તમારા પિતાજી અમારા પરમ ભક્ત હતા. એમણે સ્વામિનારાયણની કંઠી બાંધેલી હતી. તમે પણ અમારા જ સંપ્રદાયના કહેવાવ. એટલે અમારો આગ્રહ છે કે તમે મંદિરે દર્શન કરવા પધારો અને આ કંઠી સ્વીકારો."

વિચારો મિત્રો, એક રાજનેતા માટે આ કેટલું સહેલું હતું? અત્યારના નેતા હોત તો તરત દોડીને મંદિરે ગયા હોત, ફોટા પડાવ્યા હોત અને વોટબેંક પાકી કરી હોત. પણ સામે બેઠા હતા વલ્લભભાઈ પટેલ!

સરદારે સંતોની સામે જોયું અને જે જવાબ આપ્યો એ સુવર્ણ અક્ષરે લખવા જેવો છે. એમણે કહ્યું:

"મહારાજ, તમારી વાત સો ટકા સાચી. મારા વડવાઓ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના હતા. અને હું એ પણ માનું છું કે સહજાનંદ સ્વામી તો મહાન અવતારી પુરુષ હતા. એમણે કોળી, ભીલ અને પછાત વર્ગો માટે ધર્મના દરવાજા ખોલી નાખ્યા હતા, ઊંચનીચના ભેદભાવ મિટાવી દીધા હતા. પણ મારે તમને એક સવાલ પૂછવો છે..."

સરદારનો અવાજ ગંભીર થયો. એમણે પૂછ્યું: "શું આજે એ જ સહજાનંદ સ્વામીના મંદિરમાં હરિજનો (દલિતો) ને પ્રવેશ મળે છે? શું તમારા મંદિરના દરવાજા ગરીબ અને પછાત હરિજનો માટે ખુલ્લા છે?"

સંતો નિરુત્તર થઈ ગયા. કારણ કે એ જમાનામાં મંદિરોમાં અસ્પૃશ્યતા હતી. હરિજનોને પ્રવેશ નહોતો.

સરદારે આગળ કહ્યું: "જો મારા હરિજન ભાઈઓ મંદિરમાં ન આવી શકતા હોય, તો હું કેવી રીતે આવી શકું? અને આખરે તો હવે મેં 'ગાંધીની કંઠી' બાંધેલી છે. અને ગાંધીજી અસ્પૃશ્યતા નિવારણ માટે શું વિચારે છે એ તો તમે સૌ જાણો જ છો."

કેટલો પ્રચંડ ઘા! સંતો પાસે કોઈ દલીલ નહોતી. તેઓ પ્રસાદ અને કંઠી સરદાર પાસે મૂકીને ચૂપચાપ વિદાય થઈ ગયા.

સંતોના ગયા પછી સરદારે રવિશંકર મહારાજ અને બીજા કાર્યકરોને દુઃખ વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, "જુઓ તો ખરા, આપણો હિન્દુ ધર્મ કેટલો સંકુચિત થતો જાય છે? ગાંધીજી જે વાત કરે છે એ જ સાચો ધર્મ છે. કાયદાથી અસ્પૃશ્યતા નહિ જાય, જ્યાં સુધી મનથી જડ નહિ જાય ત્યાં સુધી હિન્દુ સમાજ સુખી નહિ થાય."

સરદારનું સ્ટેટમેન્ટ શું હોઈ શકે?

હવે તમે જ મને કહો, જે માણસ મંદિરના દરવાજેથી માત્ર એટલા માટે પાછો ફરી ગયો હોય કે ત્યાં દલિતોને પ્રવેશ નહોતો, શું એ માણસ ક્યારેય એમ કહે ખરો કે "શિક્ષાપત્રી પાળો તો IPC (કાયદા) ની જરૂર નથી?"

ના, ક્યારેય નહિ. કારણ કે સરદાર જાણતા હતા કે ધર્મગ્રંથો વ્યક્તિગત શ્રદ્ધાનો વિષય છે, જ્યારે IPC એ દેશની કાયદો અને વ્યવસ્થા છે. જો માત્ર ધર્મગ્રંથોથી જ બધું ચાલતું હોત તો મંદિરોમાં હરિજનોને પ્રવેશ કેમ નહોતો મળતો? ત્યાં તો ઉલટાનો ભેદભાવ હતો. સરદાર વકીલ હતા, એ જાણતા હતા કે સમાજમાં ન્યાય અને સમાનતા લાવવા માટે બંધારણ અને કાયદાની જરૂર પડે જ છે. ધર્મ માણસને સુધારે, પણ કાયદો માણસને સુરક્ષિત રાખે. સરદાર આ બંને વચ્ચેનો ભેદ બહુ સારી રીતે જાણતા હતા.

રાષ્ટ્રધર્મ એ જ પરમ ધર્મ

સરદાર સાહેબ વિશે મણીબેન પટેલે "ધ કોમેમોરેટિવ" માં બહુ સરસ વાત લખી છે. ઘણા લોકો સરદારને ગાંધીજીના 'અંધભક્ત' કહેતા. પણ સરદારે પોતે આ વાતનો ખુલાસો કરતા કહ્યું હતું:

"હું ગાંધીનો અંધભક્ત નથી. મેં દુનિયા જોઈ છે. મારી પાસે મારી પોતાની બુદ્ધિ છે. હું કોઈની પાછળ ઘેટાની જેમ ચાલવા વાળો માણસ નથી. હું વકીલાત કરીને લાખો રૂપિયા કમાઈ શકતો હતો. પણ મેં જોયું કે આ અર્ધ-નગ્ન ફકીર (ગાંધીજી) પાસે એક એવી શક્તિ છે, એક એવો રસ્તો છે જેનાથી ભારતના ગરીબ ખેડૂતોનું ભલું થઈ શકે છે. બસ, એટલા માટે જ હું એમની સાથે છું."

આ શબ્દો સાબિત કરે છે કે સરદાર માટે કોઈ સંપ્રદાય કે કોઈ વ્યક્તિ પૂજા મહત્વની નહોતી. એમના માટે માત્ર ને માત્ર 'ભારત દેશ' અને 'ગરીબ પ્રજા' મહત્વની હતી. એમનો ધર્મ રાષ્ટ્રધર્મ હતો. એમનું મંદિર ભારતની આઝાદી હતી.

ઈતિહાસ સાથે ચેડાં નહિ!

તો મિત્રો, જ્યારે પણ હવે વોટ્સએપ પર કે કોઈ સભામાં તમે સાંભળો કે સરદારે ફલાણા સંપ્રદાય માટે આવું કહ્યું હતું કે ઢીંકણા ધર્મગ્રંથ વિશે આવું કહ્યું હતું, ત્યારે જરાક થોભજો. સરદારને કોઈ એક વાડામાં બાંધવાની કોશિશ ન કરશો. તેઓ તો આખા ભારતના હતા.

તેમના પિતા ભલે પરમ ભક્ત હતા, પણ સરદાર તો પરમ દેશભક્ત હતા. એમણે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સારા ગુણો - જેમ કે વ્યસન મુક્તિ અને સમાજ સુધારણા - ની કદર કરી હતી, પણ એની મર્યાદાઓ સામે આંખ પણ લાલ કરી હતી.

આજે જ્યારે આપણે અમૃતકાળમાં જીવી રહ્યા છીએ ત્યારે આપણી ફરજ બને છે કે આપણા મહાપુરુષોના વિચારોને ભેળસેળ વગર સાચવીએ. સરદાર સાહેબનું જીવન ખુલ્લી કિતાબ જેવું હતું. એમાં ક્યાંય દંભ નહોતો. એમણે જે કહ્યું છે તે ડંકાની ચોટ પર કહ્યું છે.

એટલે છેલ્લે એટલું જ કહીશ કે, ચાલો આપણે સરદારના નામે ચાલતી અફવાઓને રોકીએ અને તેમના સાચા વિચારો - જે સમાનતા, એકતા અને અખંડિતતાના હતા - તેને જીવનમાં ઉતારીએ. બાકી તો, સત્ય પોતે જ એક સૂર્ય છે, એને કોઈ વાદળ લાંબો સમય ઢાંકી શકતું નથી.

જય હિન્દ! જય સરદાર!

વાચક મિત્રોને ખાસ નોંધ: આ લેખમાં ઐતિહાસિક સત્ય જાળવવા માટે સરદાર પટેલ અને ગાંધીજીના સમયમાં વપરાતો 'હરિજન' શબ્દ ઉપયોગમાં લેવાયો છે. આજે આપણે ગૌરવભેર 'દલિત' શબ્દ પ્રયોજીએ છીએ, પરંતુ અહીં ઈતિહાસના સંવાદોમાં જે-તે સમયની ભાષા અને તથ્યને વફાદાર રહેવા માટે મૂળ શબ્દ જ રાખ્યો છે. આનો હેતુ માત્ર ઐતિહાસિક સંદર્ભ આપવાનો છે.

Sardar Patel | Vithalbhai Patel

Header$type=social_icons

Fact Check: Did Sardar Patel Really Say 'Shikshapatri Can Replace the IPC'? The Untold Truth.