1945: The Manifesto of Hope : ૧૯૪૫નો એ ઐતિહાસિક ચૂંટણી ઢંઢેરો: જ્યારે નેહરુ અને સરદારે લખી હતી આઝાદ ભારતની કુંડળી

આઝાદીનું આખરી એલાન: ૧૯૪૫ના એ ચૂંટણી ઢંઢેરાની રોમાંચક અને સંવેદનશીલ દાસ્તાન લેખક: રસેશ પટેલ વર્ષ ૧૯૪૫. આ વર્ષ માત્ર કેલેન્ડરના પાના પરનુ...

આઝાદીનું આખરી એલાન: ૧૯૪૫ના એ ચૂંટણી ઢંઢેરાની રોમાંચક અને સંવેદનશીલ દાસ્તાન

લેખક: રસેશ પટેલ

વર્ષ ૧૯૪૫. આ વર્ષ માત્ર કેલેન્ડરના પાના પરનું એક વર્ષ નહોતું, પણ એક આખા દેશના પુનર્જન્મની પૂર્વસંધ્યા હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધની ભયાનક જ્વાળાઓ હજુ માંડ શાંત થઈ હતી. લંડનથી લઈને ટોક્યો સુધીના નકશાઓ બદલાઈ રહ્યા હતા. પણ આ બધાની વચ્ચે, હિન્દુસ્તાનના આકાશમાં એક અલગ જ લાલીમા છવાયેલી હતી. તે લાલીમા હતી આશાની, સંઘર્ષની અને આખરી વિજયની.

ગઈકાલે જ જ્યારે મેં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના જૂના પત્રવ્યવહારના પાનાઓ ઉથલાવ્યા, ત્યારે મારી નજર પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા '૧૯૪૫ના ચૂંટણી ઢંઢેરા' પર પડી. આ માત્ર રાજકીય દસ્તાવેજ નહોતો, પણ એ કરોડો ભારતીયોના ધબકાર હતા, જેઓ દોઢસો વર્ષની ગુલામીની બેડીઓ તોડવા માટે તરફડી રહ્યા હતા. આજે આ લેખ દ્વારા આપણે એ સમયને સમજીશું કે કેવી રીતે આપણા વડવાઓએ એક 'સ્વપ્ન ભારત'નું ચિત્ર કાગળ પર કંડાર્યું હતું.

ઢંઢેરાની શરૂઆત બહુ જ ગંભીર અને ગૌરવપૂર્ણ શબ્દોથી થાય છે. નેહરુ લખે છે, "સાઠ વર્ષથી રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે ભારતની આઝાદી માટે તનતોડ મહેનત કરી છે." તમે વિચારો, ૧૮૮૫માં જન્મેલું એક સંગઠન, જેણે નાના પાયે શરૂઆત કરી હતી, તે ૧૯૪૫ સુધીમાં કેવી રીતે એક વિશાળ વટવૃક્ષ બની ગયું હશે?

આ ઇતિહાસ એ માત્ર તારીખોનો સંગ્રહ નથી, પણ ભારતીય લોકોનો ઇતિહાસ છે. આ એવા લોકોની વાર્તા છે જેઓ વર્ષો સુધી 'બંધન'માં રહ્યા છતાં ક્યારેય હિંમત હાર્યા નહીં. આ ઢંઢેરામાં એક સુંદર વાક્ય છે – "straining at the leash" – એટલે કે પટ્ટાથી બંધાયેલા હોવા છતાં તેને તોડીને દોડવા માટે તત્પર રહેવું. ભારતીય જનતાની હાલત પણ કંઈક એવી જ હતી. તે સમયે કોંગ્રેસ એ માત્ર એક પક્ષ નહોતો, પણ ભારતની આઝાદીની ઈચ્છાનું જીવંત પ્રતીક હતો.

નેહરુ આ ઢંઢેરામાં બહુ ભાવુક થઈને લખે છે કે પેઢી દર પેઢી, અગણિત સ્ત્રી-પુરુષોએ આ દેશ માટે પોતાનું જીવન હોમી દીધું છે. કોઈ જેલમાં ગયું, કોઈએ લાઠીઓ ખાધી, તો કોઈએ હસતા મુખે ફાંસીના માંચડાને ચૂમ્યો. આ બધું જ શેના માટે? માત્ર એક પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરવા માટે – આઝાદીની પ્રતિજ્ઞા.

આપણને અહેસાસ થવો જ જોઈએકે જે આઝાદીમાં આપણે આજે શ્વાસ લઈએ છીએ, તેની કિંમત કેટલી ભારે હતી. આ ઢંઢેરામાં નેહરુએ ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે કોંગ્રેસે ક્યારેય અપમાન સામે માથું નમાવ્યું નથી. વિદેશી સત્તાની સામે અડીખમ ઊભા રહેવું એ જ આ સંસ્થાની સૌથી મોટી તાકાત રહી છે.

૧૯૪૨માં 'હિંદ છોડો' આંદોલન થયું હતું. તેના ત્રણ વર્ષ પછી, એટલે કે ૧૯૪૫માં આ ઢંઢેરો આવ્યો. આ ત્રણ વર્ષો દરમિયાન ભારતીય પ્રજાએ જે ક્રૂરતા અને અત્યાચાર સહ્યા હતા, તેનો ઉલ્લેખ અહીં જોવા મળે છે. બ્રિટિશ હકુમતે આંદોલનને કચડી નાખવા માટે જે દમન ગુજાર્યું હતું, તે અકલ્પનીય હતું.

છતાં, આ દસ્તાવેજ ગર્વથી જાહેર કરે છે કે, "આટલા દમન પછી પણ કોંગ્રેસ પહેલા કરતાં વધુ મજબૂત બનીને ઉભરી છે." આ સાબિત કરે છે કે સત્ય અને અહિંસાના માર્ગે ચાલતી લડતને ગમે તેટલા શસ્ત્રોથી દબાવવામાં આવે, તે ફરી બેઠી થાય જ છે. પ્રજાનો પ્રેમ એ જ આ આંદોલનનું સૌથી મોટું ઈંધણ હતું.

આજે આપણે સામાજિક સમાનતા અને પછાત વર્ગોના ઉત્થાનની વાતો કરીએ છીએ, પણ તમે જાણીને નવાઈ પામશો કે ૧૯૪૫માં જ આ ઢંઢેરામાં તેની બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી લેવામાં આવી હતી. તેમાં સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે, "જેઓ સામાજિક જુલમ અને અન્યાયનો ભોગ બન્યા છે, તેમના માટે રાજ્ય વિશેષ વ્યવસ્થા કરશે જેથી તેઓ પછાત અવસ્થામાંથી બહાર આવી શકે."

નેહરુ અને સરદાર જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી સમાજનો છેલ્લો માણસ આઝાદ નથી, ત્યાં સુધી આખી આઝાદી અધૂરી છે. અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને સમાન તકોની વાત આ ચૂંટણી ઢંઢેરાના હાર્દમાં હતી. આ એક એવા ભારતની કલ્પના હતી જ્યાં ધર્મ, જ્ઞાતિ કે વર્ગના આધારે કોઈ ભેદભાવ ન હોય.

તમને જાણીને આનંદ થશે કે ૧૯૪૫ના એ સમયમાં પણ ભારતીય નેતૃત્વ કેટલું ઉદાર હતું. આ ઢંઢેરામાં જ લખવામાં આવ્યું હતું કે, "ચૂંટણીમાં સ્ત્રી-પુરુષનો કોઈ ભેદ નહીં રહે. મહિલાઓએ રાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિઓમાં સંપૂર્ણ ભાગ લેવો જોઈએ."

એ જમાનામાં દુનિયાના ઘણા વિકસિત દેશોમાં પણ મહિલાઓને મતાધિકાર મળ્યો નહોતો, ત્યારે ભારતે આઝાદીના ઉંબરે ઉભા રહીને જ મહિલાઓને સમાન નાગરિક તરીકેનો દરજ્જો આપવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. આ બાબત દર્શાવે છે કે આપણી લોકશાહીના પાયા કેટલા ઊંડા અને ન્યાયી હતા.

૧૫૦ વર્ષથી બ્રિટિશરોએ લૂંટીને ભારતને કંગાળ બનાવી દીધું હતું. બંગાળના દુષ્કાળમાં લાખો લોકો ભૂખમરાથી મરી ગયા હતા. નેહરુએ આ ઢંઢેરામાં આર્થિક અધોગતિનો બહુ સચોટ ચિતાર આપ્યો છે. તેમણે લખ્યું કે વિદેશી શાસને ભારતની વૃદ્ધિને રૂંધી નાખી છે.

પરંતુ માત્ર ટીકા કરવાને બદલે, તેમણે ઉપાયો પણ આપ્યા હતા. ખેતી અને ઉદ્યોગોનું આધુનિકીકરણ કરવાની વાત કરી. તેમણે એક એવા ભારતનું સપનું જોયું જે 'આત્મનિર્ભર' હોય. ખનિજ સંપત્તિ, પરિવહન અને બેંકિંગ જેવી મહત્વની વસ્તુઓ પર 'સામાજિક નિયંત્રણ' હોવું જોઈએ તેવો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. તેમનો હેતુ એ હતો કે સંપત્તિ થોડાક જ લોકોના હાથમાં કેન્દ્રિત ન થઈ જાય. આ વિચારધારાએ જ આઝાદી પછીના ભારતના આર્થિક માળખાને દિશા આપી હતી.

ગુજરાતી તરીકે આપણા માટે આ ઢંઢેરાનું એક પાસું બહુ મહત્વનું છે. તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે, "રાજ્યોની રચના બને ત્યાં સુધી ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક ધોરણે થવી જોઈએ."

વિચારો, ૧૯૪૫માં જ આ બીજ વવાયા હતા, જેણે પાછળથી ૧૯૬૦માં મહાગુજરાત આંદોલન અને અલગ ગુજરાત રાજ્યની રચનાનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. આપણા નેતાઓ સમજતા હતા કે જો પ્રજાની ભાષા અને સંસ્કૃતિને માન આપવામાં આવશે, તો જ દેશ એક થઈને રહી શકશે. એકતાનો અર્થ વિવિધતાનો નાશ નથી, પણ વિવિધતાનો સ્વીકાર છે.

ભારત હજુ આઝાદ થયું નહોતું, છતાં તેના નેતાઓ આખી દુનિયાની ચિંતા કરતા હતા. ઢંઢેરામાં જણાવાયું હતું કે ભારત 'વિશ્વ ફેડરેશન' ની સ્થાપનામાં વિશ્વાસ રાખે છે. ભારત તેના પડોશી દેશો – પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર – સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો ઈચ્છે છે.

દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને પશ્ચિમ એશિયા સાથેના હજારો વર્ષ જૂના વેપારી અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોને ફરી જીવંત કરવાની નેમ અહીં વ્યક્ત થઈ હતી. નેહરુનો દ્રષ્ટિકોણ હતો કે ભારત માત્ર પોતાના માટે જ નહીં, પણ દુનિયાના તમામ ગુલામ દેશોની આઝાદી માટે લડશે. "જ્યાં સુધી સામ્રાજ્યવાદ ખતમ નહીં થાય, ત્યાં સુધી વિશ્વમાં શાંતિ નહીં સ્થપાય," આ મંત્ર આજે પણ એટલો જ પ્રસ્તુત છે.

૧૯૪૫ની એ મધ્યસ્થ એસેમ્બલીની ચૂંટણીઓ બ્રિટિશરોએ બહુ જ મર્યાદિત મતાધિકાર સાથે યોજી હતી. ઘણા નેતાઓ તો હજુ જેલમાં હતા. છતાં કોંગ્રેસે આ ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું. કેમ?

કારણ કે તે સમયે આ ચૂંટણી માત્ર સત્તા મેળવવા માટે નહોતી, પણ બ્રિટિશરોને એ બતાવવા માટે હતી કે આખું ભારત 'હિંદ છોડો' ના સૂત્ર સાથે એકમત છે. નેહરુએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું હતું કે, "નાના મુદ્દાઓ, વ્યક્તિગત સ્વાર્થ કે જ્ઞાતિવાદ અત્યારે મહત્વના નથી. અત્યારે માત્ર એક જ વાત મહત્વની છે – આપણી માતૃભૂમિની આઝાદી."

આ શબ્દો આજે પણ આપણા રાજકારણીઓ અને મતદારો માટે એક સંદેશ સમાન છે. જ્યારે દેશના હિતની વાત હોય, ત્યારે નાના મનભેદો બાજુ પર મૂકી દેવા જોઈએ.

ઢંઢેરાના અંતે એક બહુ જ પ્રેરણાદાયી અપીલ કરવામાં આવી હતી. "આ ચૂંટણી એ આપણી મોટી તૈયારીની એક નાની કસોટી છે." નેહરુએ ભારતીય જનતાને વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો કે આઝાદીનો સમય હવે બહુ નજીક છે. તે કદાચ ચૂંટણીથી નહીં, પણ ચૂંટણી પછી જે મહાન પરિવર્તન આવશે તેનાથી મળશે.

અને ખરેખર એવું જ થયું. ૧૯૪૫ની એ ચૂંટણીઓએ સાબિત કરી દીધું કે કોંગ્રેસ જ ભારતનો સાચો અવાજ છે, અને તેના પરિણામે જ અંગ્રેજોએ ભારત છોડવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવી પડી હતી.

તમે કદાચ વિચારશો કે આ તો ૭૯ વર્ષ જૂની વાત છે, અત્યારે એનું શું કામ? પણ મિત્રો, જે વૃક્ષના મૂળ ઊંડા હોય તે જ ગમે તેવા વાવાઝોડા સામે ટકી શકે છે. આપણી લોકશાહી એ વૃક્ષ છે અને આ ૧૯૪૫નો ઢંઢેરો તેના મૂળ છે.

જ્યારે આપણે આ વાંચીએ છીએ, ત્યારે આપણને અહેસાસ થાય છે કે આઝાદી કોઈ ભેટમાં મળેલી વસ્તુ નહોતી. તે લોહી, પરસેવો અને અતૂટ શ્રદ્ધાનું પરિણામ હતું. આજના યુવાનોએ જાણવું જોઈએ કે આપણા નેતાઓએ કેવા ભવ્ય ભારતનું સપનું જોયું હતું. શું આપણે આજે એ સપનાને સાકાર કરવામાં ફાળો આપી રહ્યા છીએ?

ભ્રષ્ટાચાર, જ્ઞાતિવાદ અને ધાર્મિક ઝઘડાઓ સામે લડવા માટે આપણને એ જ ૧૯૪૫ના જુસ્સાની જરૂર છે. આઝાદી મેળવવી અઘરી હતી, પણ તેને ટકાવી રાખવી અને તેને અર્થપૂર્ણ બનાવવી એ આપણી જવાબદારી છે.

નેહરુની કલમ અને સરદારની મક્કમતાએ જે રસ્તો આપણને બતાવ્યો હતો, તે આજે પણ એટલો જ પ્રકાશિત છે. ૧૯૪૫નો એ ચૂંટણી ઢંઢેરો માત્ર એક રાજકીય પ્રચાર નહોતો, પણ નૂતન ભારતના નિર્માણનો પવિત્ર સંકલ્પ હતો.

આ આઝાદીને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે કટિબદ્ધ બનીએ. આપણે એ 'સ્વપ્ન ભારતના' નાગરિક બનીએ, જેની કલ્પના આઝાદીના એ લડવૈયાઓએ જેલની કોટડીઓમાં બેસીને કરી હતી.

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---