Swaraj - 38 - ગુજરાતના શિલ્પી અને રાષ્ટ્રના વૈદ્ય: ડૉ. જીવરાજ મહેતા અને ૧લી મેના સૂર્યોદયની અમર ગાથા

૧લી મે ૧૯૬૦નો એ દિવસ યાદ કરો. આકાશમાં આશાનું કિરણ હતું અને ધરતી પર ગુજરાતી અસ્મિતાનો હુંકાર. સાબરમતી આશ્રમમાં હજારોની મેદની વચ્ચે જ્યારે પૂજ્ય રવિશંકર

ગુજરાતના શિલ્પી અને રાષ્ટ્રના વૈદ્ય: ડૉ. જીવરાજ મહેતા અને ૧લી મેના સૂર્યોદયની અમર ગાથા

ઇતિહાસ હંમેશા રાજા-મહારાજાઓના મહેલોમાં નથી લખાતો, ક્યારેક એ સામાન્ય શેરીઓમાંથી ઉઠેલા અસાધારણ માનવીઓના પરસેવાથી લખાય છે. ૧લી મે ૧૯૬૦નો એ દિવસ યાદ કરો. આકાશમાં આશાનું કિરણ હતું અને ધરતી પર ગુજરાતી અસ્મિતાનો હુંકાર. સાબરમતી આશ્રમમાં હજારોની મેદની વચ્ચે જ્યારે પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજના હસ્તે નવા ગુજરાત રાજ્યનો મંગળ અભિષેક થયો, ત્યારે એક મજબૂત બાંધાના અને ચહેરા પર ગંભીર વત્સલતા ધરાવતા વ્યક્તિત્વએ શપથ લીધા. એ નામ હતું - ડૉ. જીવરાજ નારાયણ મહેતા. ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી.

આજે જ્યારે આપણે આધુનિક ગુજરાતની ઊંચી ઇમારતો અને પહોળા રસ્તાઓ જોઈએ છીએ, ત્યારે કદાચ આપણને એ ખ્યાલ નથી હોતો કે આ ભવ્ય ઇમારતનો પાયો જેણે નાખ્યો હતો, એ માણસે પોતાનું આખું જીવન એક ડોક્ટરની ચોકસાઈથી અને એક દેશભક્તની આહુતિથી સીંચ્યું હતું.

૨૯ ઓગસ્ટ ૧૮૮૭ના રોજ, સૌરાષ્ટ્રના અમરેલી જિલ્લામાં. એક મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં જન્મેલા જીવરાજમાં નાનપણથી જ કંઈક અલગ કરવાની તમન્ના હતી. તે સમયે શિક્ષણ મેળવવું એ કોઈ નાની વાત નહોતી, પણ જીવરાજભાઈના મનમાં જ્ઞાનની તરસ હતી. મુંબઈની ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યા બાદ, તેમની પ્રતિભા તેમને સાત સમંદર પાર લંડન ખેંચી ગઈ.

લંડનમાં તેમણે એમ.ડી. (M.D.) અને એમ.આર.સી.પી. (M.R.C.P.) જેવી ઉચ્ચ પદવીઓ મેળવી. વિચાર કરો, ૧૯૧૨ના એ સમયમાં જ્યારે ભારત ગુલામ હતું, ત્યારે એક ગુજરાતી યુવાન બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના હૃદય સમાન લંડનમાં જઈને મેડિકલ ક્ષેત્રે ટોચનું શિક્ષણ મેળવે, એ કેવડું મોટું ગૌરવ કહેવાય! પણ ત્યાં રહીને તેઓ માત્ર ડોક્ટર ન બન્યા, પણ દેશભક્ત બન્યા. તેમણે ૧૯૧૨માં લંડનમાં 'લંડન ઈન્ડિયન એસોસિએશન'ની સ્થાપના કરવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી. પરદેશમાં ભણતા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને સંગઠિત કરવા અને તેમનામાં દેશપ્રેમ જગાડવાનું કામ તેમણે તે સમયે કર્યું હતું.

જ્યારે ડૉ. જીવરાજ મહેતા ભારત પરત ફર્યા, ત્યારે દેશમાં આઝાદીનું આંદોલન જોર પકડતું હતું. મહાત્મા ગાંધીના વિચારોએ તેમને પ્રભાવિત કર્યા. એક ઉચ્ચ શિક્ષિત ડોક્ટર પાસે બે રસ્તા હતા: કાં તો એશઆરામની જિંદગી જીવવી અથવા દેશ માટે જેલના સળિયા ગણવા. ડૉક્ટરે બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો.

૧૯૩૦માં જ્યારે ગાંધીજીએ મીઠાનો સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો, ત્યારે મુંબઈમાં આંદોલનને વેગ આપવા માટે ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ પોતાની તબીબી પ્રેક્ટિસ છોડી દીધી. તેઓ મુંબઈ શહેરની કોંગ્રેસ સમિતિના સક્રિય સભ્ય બન્યા અને આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું. પરિણામે, બ્રિટિશ સરકારે તેમની ધરપકડ કરી અને તેમને બે વર્ષની જેલની સજા થઈ. ફરી ૧૯૪૨માં 'હિંદ છોડો' આંદોલન વખતે પણ તેમને બે વર્ષ માટે જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા. જીવનના આ કિંમતી વર્ષો તેમણે હસતા મુખે માતૃભૂમિના ચરણે ધર્યા. જેલમાં પણ તેઓ સાથી કેદીઓની સારવાર કરતા, જાણે જેલ એ હોસ્પિટલ હોય અને કેદીઓ તેમના દર્દી.

આઝાદી પછી ભારતનું નકશો બદલાઈ રહ્યો હતો. રજવાડાઓનું ભારતમાં વિલીનીકરણ થઈ રહ્યું હતું. ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૧ દરમિયાન ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ બરોડા સ્ટેટના પ્રધાનમંત્રી તરીકે સેવા આપી. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડના આદર્શ વહીવટને આગળ વધારવામાં તેમણે મહત્વનો ફાળો આપ્યો. ત્યારબાદ, જ્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય હતું, ત્યારે ૧૯૫૨ થી ૧૯૬૦ સુધી તેઓ નાણામંત્રી તરીકે રહ્યા.

તેમની વહીવટી કુશળતા એવી હતી કે જટિલમાં જટિલ ફાઈલોનો ઉકેલ તેઓ મિનિટોમાં લાવી દેતા. તેમની પાસે આંકડાઓની માયાજાળ નહોતી, પણ પ્રજાના પ્રશ્નોની સમજ હતી. નાણામંત્રી તરીકે તેમણે ગુજરાતના વિકાસ માટે જે ભંડોળની ફાળવણી કરી, તેનો જ લાભ આગળ જતાં અલગ ગુજરાત રાજ્યને મળ્યો.

મહાગુજરાત આંદોલનના બલિદાનો પછી જ્યારે ૧૯૬૦માં ગુજરાત રાજ્ય અલગ પડ્યું, ત્યારે પરિસ્થિતિ ખૂબ પડકારજનક હતી. આપણી પાસે નહોતું પાટનગર કે નહોતું સચિવાલય. અમદાવાદની પોલિટેકનિક કોલેજની ઇમારતમાં કામચલાઉ સચિવાલય શરૂ કરવામાં આવ્યું. ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ ૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા.

તેમણે જ્યારે પદ સંભાળ્યું ત્યારે કોઈ લાલ જાજમ નહોતી. તેમણે અને તેમના સાથીઓએ સામાન્ય ખુરશી-ટેબલ પર બેસીને નવા ગુજરાતના ભવિષ્યનો નકશો તૈયાર કર્યો. તેઓ કહેતા, "આપણે ડોક્ટર છીએ, આપણે ગુજરાતના અંગોને તપાસીને તેને મજબૂત બનાવવાના છે." તેમણે શિક્ષણ, ઉદ્યોગો અને ખાસ કરીને કૃષિ ક્ષેત્રે પાયાના સુધારા કર્યા. આજે આપણે જે જી.આઈ.ડી.સી. (GIDC) અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિ જોઈએ છીએ, તેનું બીજ રોપવાનું કામ આ ડોક્ટરના હાથે થયું હતું.

મુખ્યમંત્રીના હોદ્દા પર હોવા છતાં તેમની સાદગી અજોડ હતી. તેઓ હંમેશા ખાદી પહેરતા અને ગાંધીવાદી મૂલ્યોનું પાલન કરતા. તેમના પત્ની હંસાબહેન મહેતા પોતે એક મહાન વિદુષી હતા અને વડોદરાની એમ.એસ. યુનિવર્સિટીના પ્રથમ મહિલા વાઈસ ચાન્સેલર હતા. આ દંપતીએ ગુજરાતમાં શિક્ષણના પ્રસાર માટે રાત-દિવસ એક કર્યા હતા.

ડૉ. જીવરાજ મહેતાની સૌથી મોટી શક્તિ હતી - લોકો સાથેનો તેમનો સીધો નાતો. તેઓ ફાઈલોમાં ફસાયેલા રહેનારા નેતા નહોતા. તેઓ ગામડાઓમાં જતા, ખેડૂતોને મળતા અને તેમની સમસ્યાઓ સાંભળતા. એકવાર એક નાના ગામના ખેડૂતે તેમને પૂછ્યું, "સાહેબ, તમે તો મોટા ડોક્ટર છો, તમે અમને શું આપશો?" ત્યારે ડૉક્ટરે હસીને કહ્યું હતું, "હું તમને એવી શક્તિ આપીશ કે તમારે ક્યારેય કોઈની સામે હાથ લાંબો ન કરવો પડે." આ તેમનું વિઝન હતું - સ્વાવલંબી ગુજરાત.

૧૯૬૨ની સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં તેઓ ફરીથી બહુમતી સાથે ચૂંટાયા. પણ રાજકારણના પ્રવાહો ક્યારેક વિચિત્ર હોય છે. પક્ષની અંદર જ્યારે આંતરિક વિખવાદ વધ્યો અને તેમને લાગ્યું કે લોકશાહીના મૂલ્યો જોખમાઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેમણે ૧૯૬૩માં સહેજ પણ ખચકાટ વગર મુખ્યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું. તેમના માટે સત્તા એ વળગણ નહોતું, પણ એક પવિત્ર જવાબદારી હતી. સત્તા છોડ્યા પછી પણ તેમની લોકપ્રિયતામાં જરાય ઘટાડો થયો નહીં. તેઓ ત્યારબાદ લંડનમાં ભારતના હાઈ કમિશનર તરીકે પણ સેવા આપી આવ્યા, જ્યાં ફરી એકવાર તેમણે ભારતની પ્રતિષ્ઠા વધારી.

આજે જ્યારે આપણે દર વર્ષે ૧લી મેના રોજ ગુજરાત ગૌરવ દિવસ ઉજવીએ છીએ, ત્યારે આપણે ડૉ. જીવરાજ મહેતાના એ શબ્દો યાદ કરવા જોઈએ જે તેમણે સાબરમતી આશ્રમમાં કહ્યા હતા: "ગુજરાત માત્ર વેપારીઓનું રાજ્ય નથી, પણ સંસ્કાર અને સાહસનું રાજ્ય છે."

ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ આપણને માત્ર એક રાજ્ય નથી આપ્યું, પણ એક આત્મવિશ્વાસ આપ્યો છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે એક ભણેલો-ગણેલો માણસ જો રાજનીતિમાં આવે, તો તે શાસનને સેવાનો યજ્ઞ બનાવી શકે છે. તેમની પ્રામાણિકતા અને વિઝનના કારણે જ આજે ગુજરાત વિશ્વના નકશા પર ચમકી રહ્યું છે.

૭ નવેમ્બર ૧૯૭૮ના રોજ આ મહામાનવે આ ફાની દુનિયામાંથી વિદાય લીધી. પણ તેઓ આજે પણ દરેક ગુજરાતીના હૃદયમાં જીવંત છે. અમરેલીની એ સાંકડી ગલીઓથી લંડનની ભવ્ય યુનિવર્સિટીઓ અને ત્યાંથી ગુજરાતના સર્વોચ્ચ પદ સુધીની તેમની સફર આપણને પ્રેરણા આપે છે કે, પરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય, જો તમારી પાસે દૃઢ સંકલ્પ અને સેવાનો ભાવ હોય, તો તમે ઇતિહાસ રચી શકો છો.

આવનારી પેઢીઓએ ડૉ. જીવરાજ મહેતાના જીવનમાંથી શીખવું જોઈએ કે સફળતા એટલે માત્ર પૈસો કે હોદ્દો નથી, પણ તમે સમાજને શું આપ્યું એ છે. ચાલો, આપણે પણ આ ગુજરાત સ્થાપના દિવસે સંકલ્પ કરીએ કે આપણે એવા ગુજરાતનું નિર્માણ કરીશું જેના સપના ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ જોયા હતા - એક સ્વસ્થ, સુશિક્ષિત અને સ્વાભિમાની ગુજરાત!

જય જય ગરવી ગુજરાત!

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---