The Guardian of Knowledge: How Sardar Patel Saved the Gujarat Vidyapith Library from Government Control

The Guardian of Knowledge: How Sardar Patel Saved the Gujarat Vidyapith Library from Government Control

Watch on YouTube

---

જ્ઞાનના રક્ષક: સરદાર પટેલે કેવી રીતે ગુજરાત વિદ્યાપીઠના અમૂલ્ય ગ્રંથાલયને સરકારી પંજામાંથી બચાવ્યું?

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઇતિહાસ એટલે સત્યાગ્રહો, જેલયાત્રાઓ અને ગગનભેદી નારાઓનો ઈતિહાસ નથી. આ ઈતિહાસના પાછળ કેટલાક એવા નિર્ણયો પણ દબાયેલા છે જે આવનારી પેઢીઓના બૌદ્ધિક વારસાને સુરક્ષિત રાખવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૩૪નું વર્ષ ગુજરાત વિદ્યાપીઠ માટે એક અસ્તિત્વનો જંગ લઈને આવ્યું હતું. આ જંગ ઈમારતો બચાવવાનો નહોતો, પણ ‘શબ્દો’ બચાવવાનો હતો. પુસ્તકો, જે જ્ઞાનનો આત્મા ગણાય છે, તેને બચાવવા માટે બે મહાન વિચારધારાઓ સામસામે આવી ગઈ હતી: એક તરફ મહાત્મા ગાંધી અને કાકાસાહેબ કાલેલકરની આદર્શવાદી વિચારધારા હતી, અને બીજી તરફ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની કાયદાકીય અને વ્યવહારુ દીર્ઘદ્રષ્ટિ હતી.

જ્યારે સરદાર પટેલે પોતાની લોખંડી ઈચ્છાશક્તિથી ગુજરાત વિદ્યાપીઠના ગ્રંથાલયને અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી (જે અંતે સરકારનો ભાગ હતી) ના હાથમાં જતું અટકાવ્યું હતું.

૧૯૩૦-૩૨ની સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારનું દમનચક્ર પૂરજોશમાં હતું. અંગ્રેજ સરકારે સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના ગઢ સમાન સંસ્થાઓ પર કબજો જમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. આ જ સિલસિલામાં સરકારે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના મકાનો જપ્ત કરી લીધા હતા અને તેનો કબજો પોતાના હસ્તક લઈ લીધો હતો. જોકે, અંગ્રેજોને મકાનોમાં રસ હતો, પુસ્તકોમાં નહીં. તેથી, વિદ્યાપીઠનું સમૃદ્ધ પુસ્તકાલય જપ્ત કરાયેલા મકાનોમાં જ સરકારના કબજામાં ‘સીલ’ વગર પડી રહ્યું હતું.

અહીં એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો થયો: આ હજારો દુર્લભ પુસ્તકોનું શું કરવું? શું તેને સરકારી કબજામાં એમ જ ધૂળ ખાવા અને ઉધઈનો ખોરાક બનવા દેવા? કે પછી તેને બીજે ક્યાંક ખસેડવા? આ પ્રશ્ન માત્ર વહીવટી નહોતો, પણ નૈતિક હતો. ટ્રસ્ટીઓ જેલમાં હતા અને બહાર જે થોડા ટ્રસ્ટીઓ હતા તેમના માથે ત્વરિત નિર્ણય લેવાની જવાબદારી હતી.

જુલાઈ ૧૯૩૩માં મહાત્મા ગાંધીએ સાબરમતી આશ્રમ વિખેરી નાખ્યો હતો. તે સમયે ગાંધીજીએ એક મહત્વનો નિર્ણય લીધો હતો: તેમણે આશ્રમનું પુસ્તકાલય અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીને સોંપી દીધું હતું. ગાંધીજીનો તર્ક સરળ હતો - પુસ્તકો સચવાઈ રહે અને જાહેર જનતા તેનો ઉપયોગ કરી શકે. તે સમયે અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીનો વહીવટ કોંગ્રેસ પક્ષના હાથમાં હતો, તેથી ગાંધીજીને લાગ્યું કે આ પુસ્તકો ‘પોતાના’ જ લોકોના હાથમાં જઈ રહ્યા છે.

જ્યારે વિદ્યાપીઠના પુસ્તકાલયનો પ્રશ્ન આવ્યો, ત્યારે વિદ્યાપીઠના એક પ્રમુખ ટ્રસ્ટી અને ગાંધીવાદી વિચારક કાકાસાહેબ કાલેલકર ગાંધીજી પાસે સલાહ લેવા ગયા. તે સમયે વાતાવરણ એવું હતું કે લડત લાંબી ચાલવાની હતી. બધા ટ્રસ્ટીઓ અને સંચાલકોને પાંચ-દસ વર્ષ જેલમાં રહેવું પડે તેવી શક્યતા હતી. આવા સંજોગોમાં પુસ્તકોનો નાશ થવા દેવો તેના કરતાં તેનો સદુપયોગ થાય તે વધુ ઈચ્છનીય હતું.

ગાંધીજીએ કાકાસાહેબને સૂચવ્યું, "જેમ આશ્રમનું પુસ્તકાલય મ્યુનિસિપાલિટીને સોંપ્યું, તેમ વિદ્યાપીઠનું પુસ્તકાલય પણ સોંપી દઈએ તો કેમ?" કાકાસાહેબને આ વાત ગળે ઉતરી ગઈ. તેમને લાગ્યું કે મ્યુનિસિપાલિટી તો પ્રજાની છે અને હાલમાં તો આપણા (કોંગ્રેસના) જ લોકો ત્યાં સત્તા પર છે. ગાંધીજીની સંમતિ મળતા કાકાસાહેબે કલેક્ટર સાથે પત્રવ્યવહાર કરી પુસ્તકો ખસેડવાની મંજૂરી મેળવી અને વિદ્યાપીઠનો અમૂલ્ય પુસ્તક ખજાનો મ્યુનિસિપાલિટીને ભેટ ધરી દીધો. આ નિર્ણય પાછળનો ઈરાદો શુદ્ધ હતો - જ્ઞાનનું જતન. પણ તેમાં એક મોટી કાયદાકીય અને રાજકીય ચૂક હતી જે માત્ર સરદારની બાજ નજર જ પકડી શકી.

૧૯૩૪માં જ્યારે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જેલમાંથી મુક્ત થયા અને તેમને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેઓ ચોંકી ઉઠ્યા. તેમને આ નિર્ણય જરાય ગળે ઉતર્યો નહીં. સરદાર પટેલ માત્ર સ્વાતંત્ર્ય સેનાની નહોતા, તેઓ એક કુશળ બેરિસ્ટર પણ હતા. તેઓ કાયદાની આંટીઘૂંટી અને બ્રિટિશ શાસનની કુટિલ નીતિઓને બરાબર ઓળખતા હતા.

સરદારનો વિરોધ ભાવનાત્મક નહીં પણ સૈદ્ધાંતિક અને કાયદાકીય હતો. તેમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો:
૧. મ્યુનિસિપાલિટી એ સરકારી સંસ્થા છે: ભલે આજે મ્યુનિસિપાલિટીમાં કોંગ્રેસની બહુમતી હોય અને બળવંતરાય ઠાકોર કે દાદાસાહેબ માવળંકર જેવા આપણા મિત્રો સત્તા પર હોય, પણ આખરે તો તે બ્રિટિશ કાયદાથી સ્થપાયેલી સંસ્થા છે. સરકાર ધારે ત્યારે મ્યુનિસિપાલિટીને 'સસ્પેન્ડ' (બરખાસ્ત) કરી શકે છે અને વહીવટ પોતાના હાથમાં લઈ શકે છે.
૨. વિશ્વાસઘાત: ગુજરાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના જ સરકાર સાથેના 'અસહકાર'ના પાયા પર થઈ હતી. લોકોએ વિદ્યાપીઠને દાન એટલે આપ્યું હતું કારણ કે તે સરકારી નિયંત્રણથી મુક્ત હતી. હવે જો એ જ સંસ્થા પોતાની મિલકત (પુસ્તકો) સામે ચાલીને સરકારી સંસ્થાને આપી દે, તો તે દાતાઓ સાથેનો અને સંસ્થાના મૂળ ઉદ્દેશ્ય સાથેનો વિશ્વાસઘાત ગણાય.

સરદારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, "મ્યુનિસિપાલિટી સરકારની છે. આપણે પુસ્તકો મ્યુનિસિપાલિટીને આપીએ એટલે સરકારને આપ્યા બરાબર જ છે. આ વ્યવસ્થા મને મંજૂર નથી."

સરદાર માત્ર વિરોધ કરીને અટક્યા નહીં. તેમણે પોતાની વાતને કાયદાકીય રીતે સાબિત કરવા માટે મુંબઈના તે સમયના સૌથી મોટા ધારાશાસ્ત્રીઓ - ભુલાભાઈ દેસાઈ અને કનૈયાલાલ મુનશીનો સંપર્ક કર્યો.

બંને કાયદાકીય નિષ્ણાતોએ સરદારના મતને સમર્થન આપ્યું. તેમણે અભિપ્રાય આપ્યો કે:

"વિદ્યાપીઠના ટ્રસ્ટીઓને એવો કોઈ અધિકાર નથી કે તેઓ સંસ્થાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો વિરુદ્ધ જઈને ટ્રસ્ટની મિલકત કોઈ સરકારી અંકુશવાળી સંસ્થાને સોંપી દે. આ 'બ્રીચ ઓફ ટ્રસ્ટ' (વિશ્વાસભંગ) કહેવાય. જો કોઈ દાતા કોર્ટમાં જાય તો ટ્રસ્ટીઓ પર કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે."

આ કાયદાકીય અભિપ્રાયે સરદારના પક્ષને મજબૂત કરી દીધો. સરદાર જાણતા હતા કે ગાંધીજી અને કાકાસાહેબનો ઈરાદો નેક હતો, પણ નેક ઈરાદાથી ગેરકાયદેસર કૃત્ય કાયદેસર નથી બની જતું.

હવે પ્રશ્ન એ હતો કે અપાઈ ગયેલા પુસ્તકો પાછા કેવી રીતે મેળવવા? અહીં સરદારની રાજકીય કુનેહ કામે લાગી. સરદારે અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખને કડક પત્ર લખ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે કાકાસાહેબે જે કર્યું તે ટ્રસ્ટી મંડળની પૂર્ણ સત્તા વિના અને કાયદાકીય સમજની બહાર જઈને કર્યું હતું. આ દાન ગેરકાયદેસર છે, તેથી પુસ્તકો પાછા સોંપવા જોઈએ.

મ્યુનિસિપાલિટીમાં ત્યારે દાદાસાહેબ માવળંકર ઉપપ્રમુખ હતા. સરદારના પત્ર અને કાનૂની અભિપ્રાયના આધારે જનરલ બોર્ડની સભામાં ઠરાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો કે વિદ્યાપીઠનું પુસ્તકાલય પરત કરવું. આ સમયે પણ કેટલાક લોકો માનતા હતા કે પુસ્તકો પાછા આપવાની જરૂર નથી. પણ સરદારનો પ્રભાવ અને સત્ય એટલું પ્રબળ હતું કે જ્યારે મતદાન થયું ત્યારે ઠરાવની તરફેણમાં ૨૪ મત પડ્યા અને વિરુદ્ધમાં માત્ર ૫ મત પડ્યા.

આમ, સરદારની જિદ અને કુનેહને કારણે ગુજરાત વિદ્યાપીઠનો અમૂલ્ય વારસો ફરી પાછો સંસ્થા પાસે આવ્યો.

આ સમગ્ર ઘટનામાં એક કરુણ માનવીય પાસું પણ જોડાયેલું છે. જ્યારે સરદારે આ નિર્ણય લીધો, ત્યારે કાકાસાહેબ કાલેલકર અને તેમના સાથીદાર નરહરિ પરીખ (જે આ પ્રસંગના વર્ણનકાર અને સરદારના જીવનચરિત્રના લેખક પણ છે) ને ખૂબ દુઃખ થયું હતું.

તે સમયે કાકાસાહેબ ગુજરાત છોડીને જવાના હતા. સરદારના આ કડક વલણને કારણે કાકાસાહેબ અને નરહરિભાઈને એવું લાગ્યું કે સરદાર કાકાસાહેબ પ્રત્યે વ્યક્તિગત અણગમો ધરાવે છે. તેમને થયું કે સરદાર કાકાસાહેબને નીચા દેખાડવા માટે જ આ મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યા છે. નરહરિ પરીખે તો સરદારને એક પત્ર પણ લખી નાખ્યો જેમાં તેમણે સરદાર પર સીધો આરોપ મૂક્યો કે "તમારો કાકાસાહેબ પ્રત્યેનો અણગમો આ નિર્ણય પાછળ કામ કરી રહ્યો છે."

સરદાર જેવા પીઢ નેતા માટે આ આરોપ ખૂબ પીડાદાયક હતો. તેમણે ગાંધીજીને પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી, પણ પોતાના નિર્ણયમાંથી ડગ્યા નહીં. તેમણે વ્યક્તિગત સંબંધો કરતા સંસ્થાના હિતને અને સિદ્ધાંતોને વધુ મહત્વ આપ્યું. આ સરદારનું 'લોખંડી' વ્યક્તિત્વ હતું - તેઓ સાચા હોવા છતાં પોતાના સાથીદારોની નારાજગી વહોરી લેવા તૈયાર હતા.

સમય જતાં દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી થઈ ગયું. થોડા સમય પછી બ્રિટિશ સરકારે ખરેખર અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીને સસ્પેન્ડ કરી દીધી અને વહીવટ પોતાના હાથમાં લઈ લીધો. જો તે સમયે સરદારે પુસ્તકો પાછા ન મેળવ્યા હોત, તો વિદ્યાપીઠનું આખું પુસ્તકાલય અંગ્રેજ સરકારના કબજામાં જતું રહ્યું હોત અને કદાચ કાયમ માટે નાશ પામ્યું હોત.

નરહરિ પરીખ, જે સરદારના જીવનચરિત્રકાર બન્યા, તેમણે પાછળથી પોતાની ભૂલ સ્વીકારી. તેમણે લખ્યું છે: "વખત જતાં મને મારી ભૂલની પ્રતીતિ થઈ. સરદારે તો મારી ભૂલ દરગુજર કરી જ હતી. સરદારની દૂરંદેશીને પરિણામે આજે ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગુજરાતના એક સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકાલયનું અસ્તિત્વ રહી શક્યું છે."

આ વાક્યો સાબિત કરે છે કે સરદાર માત્ર વર્તમાનનું નહીં, પણ ભવિષ્યનું વિચારતા હતા. તેમનામાં રહેલી 'દૂરંદેશી' જ તેમને અન્ય નેતાઓથી અલગ તારવતી હતી.

આજે જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી કે સંશોધક ગુજરાત વિદ્યાપીઠના ભવ્ય ગ્રંથાલયમાં બેસીને દુર્લભ પુસ્તકો વાંચે છે, ત્યારે તેને કદાચ ખ્યાલ પણ નહીં હોય કે આ પુસ્તકો ૧૯૩૪માં કાયમ માટે ગુમાવી દેવાયા હોત, જો એક માણસ વચ્ચે ન આવ્યો હોત.

આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે:

૧. નેતૃત્વ એટલે લોકપ્રિયતા નહીં: સાચો નેતા એ છે જે પોતાના લોકો કે મિત્રો નારાજ થાય તો પણ સંસ્થાના હિતમાં કડવો નિર્ણય લઈ શકે.

૨. આદર્શ અને વ્યવહારનું સંતુલન: ગાંધીજીનો આદર્શવાદ મહાન હતો, પણ સંસ્થાઓ ચલાવવા માટે સરદાર જેવી વ્યવહારુ બુદ્ધિ અને કાયદાકીય સમજ અનિવાર્ય છે.
૩. સંસ્થાઓનું રક્ષણ: સંસ્થાઓ માત્ર ઈમારતોથી નથી બનતી, તેના સિદ્ધાંતોથી બને છે. મુશ્કેલ સમયમાં સિદ્ધાંતો સાથે બાંધછોડ ન કરવી એ જ સાચી નિષ્ઠા છે.

સરદાર પટેલ માત્ર ભારતના એકીકરણના શિલ્પી નહોતા, તેઓ ભારતના બૌદ્ધિક વારસાના પણ પ્રખર રક્ષક હતા. ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું ગ્રંથાલય આજે પણ સરદારની એ સ્મૃતિ અને તેમની અડીખમ દ્રઢતાની સાક્ષી પૂરે છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---