Swaraj - 23 - The Sage of Benares: How Dr. Bhagwan Dass Bridged Ancient Wisdom and Modern Freedom

Watch on YouTube

બનારસના ઋષિ: ડૉ. ભગવાન દાસે કેવી રીતે પ્રાચીન જ્ઞાન અને આધુનિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સેતુ બાંધ્યો

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં, કેટલાક એવા હતા જેઓ તલવારોથી લડ્યા, કેટલાક રેંટિયાથી લડ્યા, અને પછી ડૉ. ભગવાન દાસ હતા—એક એવા વ્યક્તિ જે બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક માનવતાવાદની શક્તિથી લડ્યા. ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૮૬૯ના રોજ બનારસ (વારાણસી)માં એક ધનવાન, ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં જન્મેલા ભગવાન દાસનું જીવન સુખ-સુવિધાઓથી ભરેલું હશે તેવું લાગતું હતું. તેમના પિતા, માધવ દાસ, એક શ્રીમંત જમીનદાર હતા. તેમ છતાં, નિયતિએ આ તેજસ્વી બાળક માટે એક અલગ જ રસ્તો નક્કી કર્યો હતો, જે મોટો થઈને બ્રિટિશ શાસન અને ભારતીય સામાજિક જડતાના પાયાને પડકારવાનો હતો.

ભગવાન દાસના ત્યાગની મહાનતા સમજવા માટે, પહેલા તેમની પ્રતિભાને સમજવી પડશે. તેઓ સાચા અર્થમાં એક વિલક્ષણ પ્રતિભા હતા. જ્યારે મોટાભાગના બાળકો સામાન્ય ગણિત શીખી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાન દાસે ૧૨ વર્ષની કુમળી વયે મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી હતી. ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સ્નાતક થયા હતા, અને ૧૭ વર્ષની ઉંમરે તેમણે કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાંથી મેન્ટલ અને મોરલ સાયન્સમાં એમ.એ.ની પદવી મેળવી હતી.

૧૮૯૦માં, તેઓ તહસીલદાર તરીકે સરકારી સેવામાં જોડાયા અને ૧૮૯૪ સુધીમાં ડેપ્યુટી કલેક્ટર અને મેજિસ્ટ્રેટના પદ સુધી પહોંચી ગયા. ઘણા લોકો માટે, આ સફળતાનું શિખર હતું—બ્રિટિશ રાજ હેઠળ સત્તા, પ્રતિષ્ઠા અને સુરક્ષિત પગાર. પરંતુ ભગવાન દાસ માટે, આ એક પાંજરું હતું. તેમનો આત્મા "જાહેર કાર્ય" માટે તડપી રહ્યો હતો, જેને તેઓ વહીવટી સત્તા કરતાં વધુ પ્રિય માનતા હતા. ૧૮૯૯માં સૌને ચોંકાવી દેતા, તેમણે રાજીનામું આપ્યું અને સરકારી તંત્રને બહારથી ખતમ કરવા માટે તેનાથી દૂર થઈ ગયા.

ભગવાન દાસ માત્ર એક રાજનેતા ન હતા; તેઓ એક શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા જે માનતા હતા કે મન સ્વતંત્રતાનું પ્રથમ યુદ્ધક્ષેત્ર છે. તે સમય માટે તેમનો દ્રષ્ટિકોણ ક્રાંતિકારી હતો: તેમનું માનવું હતું કે રાજ્યએ શિક્ષણમાં દખલ ન કરવી જોઈએ, કારણ કે તેનાથી "આખા સામાજિક માળખામાં ઝેર ફેલાઈ જશે." તેઓ યાંત્રિક પરીક્ષા પદ્ધતિને ધિક્કારતા હતા અને તેના બદલે શિક્ષકો દ્વારા મૂલ્યાંકનની હિમાયત કરતા હતા.

આ દ્રષ્ટિ પ્રત્યે તેમની પ્રતિબદ્ધતા સંપૂર્ણ હતી. તેમણે સેન્ટ્રલ હિન્દુ કોલેજ (૧૮૯૯-૧૯૧૪)ના બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીઝના માનદ સચિવ તરીકે સેવા આપી અને બાદમાં ૧૯૨૧થી ૧૯૨૬ સુધી કાશી વિદ્યાપીઠના વડા તરીકે સંસ્થાનું નેતૃત્વ કર્યું. અહીં જ તેમણે યુવા ભારતીયોના મનને ઘડ્યા, તેમનામાં માત્ર શૈક્ષણિક જ્ઞાન જ નહીં, પણ રાષ્ટ્ર સેવાનો જુસ્સો પણ ભર્યો.

ભગવાન દાસના જીવનની દિશા દિગ્ગજો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી હતી. તેમણે મહાત્મા ગાંધી, ચિત્તરંજન દાસ અને મોતીલાલ નેહરુ જેવા વ્યક્તિત્વો સાથે કામ કર્યું. જોકે, એની બેસન્ટ અને થિયોસોફિકલ સોસાયટીએ તેમના માનસ પર સૌથી ઊંડી છાપ છોડી હતી.

જ્યારે તેઓ ૧૯૧૯માં સક્રિય રાજકારણમાં ઉતર્યા અને યુ.પી. સોશિયલ કોન્ફરન્સની અધ્યક્ષતા કરી, ત્યારે તેઓ અરાજક રાજકીય ક્ષેત્રમાં એક દાર્શનિકનું ઊંડાણ લાવ્યા. તેઓ માત્ર ટીકા કરનારા ન હતા; તેઓ અસહકાર આંદોલનમાં જોડાયા અને નવ મહિનાની જેલ પણ વેઠી. બાદમાં, બનારસ મ્યુનિસિપલ બોર્ડના ચેરમેન અને સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલીના સભ્ય તરીકે, તેઓ એક પ્રભાવશાળી વક્તા તરીકે જાણીતા થયા, જેમનું સન્માન તેમના વિરોધીઓ પણ કરતા હતા.

ભગવાન દાસને જે બાબત અલગ પાડતી હતી, તે હતી તેમની અનોખી વિચારધારા. તેઓ બ્રિટિશ આર્થિક નીતિઓના સખત ટીકાકાર હતા અને ગરીબોના રક્ષણ માટે સ્વાવલંબી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થાની હિમાયત કરતા હતા. તેમ છતાં, તેમણે પશ્ચિમના "યાંત્રિક અને કૃત્રિમ સમાજવાદ" અને સામ્યવાદી સિદ્ધાંતોની નાસ્તિકતાનો પણ અસ્વીકાર કર્યો હતો.

તેના બદલે, તેમણે "વૈદિક સમાજવાદ" નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. તેઓ પ્રાચીન "વર્ણ વ્યવસ્થા" માં માનતા હતા પરંતુ તેની વંશાનુગત ઝેરીલાપણું વગર. દાસ માટે, જ્ઞાતિનો નિર્ધાર કર્મ અને યોગ્યતાથી થવો જોઈએ, જન્મથી નહીં. તેમનું માનવું હતું કે સમાજને વર્ગ સંતુલનની જરૂર છે. તેઓ એક પ્રગતિશીલ રૂઢિચુસ્ત હતા જેમણે બાળ લગ્ન વિરુદ્ધ શારદા બિલનું સમર્થન કર્યું અને અસ્પૃશ્યતાનો સખત વિરોધ કર્યો, છતાં લગ્નને એક અતૂટ અનુશાસન માનીને છૂટાછેડાનો વિરોધ કર્યો.

કદાચ તેમનો સૌથી મોટો વારસો ધર્મની તેમની વ્યાખ્યા છે. વિભાજિત ભારતમાં, ભગવાન દાસને "હિન્દુ" શબ્દ પસંદ ન હતો, તેઓ તેને માત્ર એક ભૌગોલિક શબ્દ માનતા હતા. તેઓ "વૈદિક ધર્મ" શબ્દ પસંદ કરતા હતા, જેનો અર્થ તેમણે "વૈજ્ઞાનિક ધર્મ" ગણાવ્યો હતો.

થિયોસોફી અને મેડમ બ્લેવત્સ્કીની ધ સિક્રેટ ડોક્ટ્રીન થી પ્રભાવિત થઈને, તેમણે દલીલ કરી કે તમામ ધર્મો મૂળભૂત રીતે એક જ છે. તેમનું મહત્વપૂર્ણ પુસ્તક, ધ એસેન્શિયલ યુનિટી ઓફ ઓલ રિલીજન્સ, માત્ર એક પુસ્તક નહીં પણ માનવતાવાદનો ઘોષણાપત્ર હતું. તેમણે "પૃથ્વી પર ઈશ્વરના સામ્રાજ્ય" અને સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદથી ઉપર ઉઠીને વિશ્વ નાગરિકત્વ તરફ વધવાની કલ્પના કરી હતી.

ડૉ. ભગવાન દાસ અંત સુધી સક્રિય રહ્યા, બંધારણ સભામાં યોગદાન આપ્યું અને સ્વતંત્ર ભારતના માળખાને આકાર આપ્યો. બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી અને અલ્હાબાદ યુનિવર્સિટી તરફથી ડોક્ટરેટની પદવીથી સન્માનિત, ૧૯૫૯માં તેમનું અવસાન થયું. તેઓ એક એવા રાષ્ટ્રની રૂપરેખા પાછળ છોડી ગયા જે ભૌતિક પ્રગતિને આધ્યાત્મિક અખંડિતતા સાથે સંતુલિત કરે છે. તેમણે ભારતને શીખવ્યું કે સાચું સ્વરાજ્ય માત્ર રાજકીય સ્વતંત્રતા નથી, પણ મનની મુક્તિ અને માનવ આત્માની એકતા છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---

The arrest of Gandhiji and Sardar: Willingdon's crackdown and the path of the 1932 freedom struggle

Watch on YouTube

ગાંધીજી અને સરદારની ધરપકડ: વિલિંગ્ડનનો દમનકોરડો અને ૧૯૩૨ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો અગ્નિપથ

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં એક ધરતીકંપ જેવી ઘટના ૧૯૩૨ના જાન્યુઆરી મહિનાની શરૂઆતમાં બની હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે આશાનું સ્થાન આશંકાએ લીધું હતું અને બ્રિટિશ શાસને મંત્રણાનો મુખવટો ઉતારીને દમનનો લોખંડી પંજો ઉગામ્યો હતો.

આ ગાથાની શરૂઆત કોઈ યુદ્ધના મેદાનથી નહીં, પણ એક 'વળતા પ્રવાસ'થી થાય છે. મહાત્મા ગાંધી, જેઓ સમગ્ર હિન્દુસ્તાનની ચેતના સમાન હતા, તેઓ લંડનથી પાછા ફર્યા હતા. તેઓ બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લઈને આવ્યા હતા – એક એવી શિખર મંત્રણા જેણે વચનો ઘણા આપ્યા પણ પરિણામ શૂન્ય આવ્યું. તેઓ "ખાલી હાથે" પાછા ફર્યા હતા, જે શબ્દ સામાન્ય રીતે નિષ્ફળતા સૂચવે છે. પરંતુ, જ્યારે તેમનું જહાજ મુંબઈ (તે સમયનું બોમ્બે) ના કિનારે લાંગર્યું, ત્યારે તેમનું સ્વાગત નિરાશાથી નહીં, પણ પ્રજાના અપાર પ્રેમ અને અદભુત ઉત્સાહથી થયું હતું.

૧૯૩૨ના ગાંધી-વિલિંગ્ડન વચ્ચેના તાર-વ્યવહારની, "બે દિગ્ગજો" – ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની ધરપકડની, અને ત્યારબાદ શરૂ થયેલા ભયાનક "ઓર્ડિનન્સ રાજ"ની. કેવી રીતે એક સામ્રાજ્યએ છ અઠવાડિયામાં એક રાષ્ટ્રના આત્માને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને કેવી રીતે એ રાષ્ટ્રએ, માત્ર સત્યના સહારે, ઝૂકવાનો ઇનકાર કર્યો.

જ્યારે ગાંધીજી મુંબઈના કિનારે ઉતર્યા, ત્યારે ભલે તેઓ સ્વરાજ્ય નહોતા લાવ્યા, પણ તેઓ દેશનું સ્વમાન અકબંધ રાખીને આવ્યા હતા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો એક અદભુત દ્રશ્યનું વર્ણન કરે છે. મુંબઈના આબાલવૃદ્ધ નરનારીઓ રસ્તાઓ પર ઉમટી પડ્યા હતા. ગલીએ ગલીએ અને અટારીએ અટારીએથી ગાંધીજીનું અનુપમ સ્વાગત થયું. પ્રજાએ પોતાના માનીતા નેતાને જે પ્રેમ આપ્યો તે અસાધારણ હતો.

તે જ દિવસે સાંજે, લગભગ દોઢ લાખ લોકોની વિશાળ મેદની સમક્ષ ગાંધીજીએ એક એવું ભાષણ આપ્યું જે ભવિષ્યવાણી સમાન હતું. તેમને આવનારા દમનનો અંદેશો આવી ગયો હતો. જનમેદનીને મંત્રમુગ્ધ કરતા તેમણે કહ્યું:

"સત્યનો, પ્રામાણિકતાનો અને મારવાનો નહીં પણ મૃત્યુને ભેટવાનો મંત્ર ગોખી રાખજો."

આ શબ્દો આવનારા બલિદાનની પૂર્વતૈયારી સમાન હતા. ગાંધીજી જાણતા હતા કે લોર્ડ વિલિંગ્ડનના વાઈસરોય પદ હેઠળ બ્રિટિશ સરકારનું વલણ બદલાઈ ગયું હતું. ગાંધી-ઈરવિન કરારનો યુગ પૂરો થયો હતો અને સંપૂર્ણ દમનનો યુગ શરૂ થઈ રહ્યો હતો.

જ્યારે મુંબઈમાં લોકો ઉત્સવ મનાવી રહ્યા હતા, ત્યારે બ્રિટિશ સલ્તનતનું દમનચક્ર ઉત્તર ભારતમાં ફરી વળ્યું હતું. આ સરકારની ચાલ પૂર્વયોજિત હતી. તેઓ નેતાઓને મળવા દેવા કે રણનીતિ ઘડવા દેવા માંગતા નહોતા. ગાંધીજી ભારતીય જમીન પર પગ મૂકે તે પહેલાં જ, સરકારે સરહદ પ્રાંતમાં 'સરહદના ગાંધી' ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન અને યુક્ત પ્રાંતમાં જવાહરલાલ નેહરુની ધરપકડ કરી લીધી હતી.

'લોખંડી પુરુષ' સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે મુંબઈમાં કોંગ્રેસ કારોબારી સમિતિને એકત્ર કરી હતી. સરદારે પોતાની કુનેહથી ગુજરાતમાં શાંતિ જાળવી રાખી હતી જેથી સરકારને તેમને પકડવાનું કોઈ બહાનું ન મળે. પરંતુ, જેમ પાછળથી સાબિત થયું, બ્રિટિશ રાજને હવે કોઈ બહાનાની જરૂર નહોતી.

૧૯૩૨ના જાન્યુઆરીના પ્રથમ ત્રણ દિવસોમાં જે બન્યું તે ઇતિહાસમાં એક 'હાઈ-વોલ્ટેજ' ડ્રામા સમાન હતું. મહાત્મા ગાંધી અને વાઈસરોય લોર્ડ વિલિંગ્ડન વચ્ચેનો તાર-વ્યવહાર એ બે વિચારધારાઓનો ટકરાવ હતો: એક તરફ સત્યાગ્રહનું નૈતિક બળ અને બીજી તરફ સામ્રાજ્યવાદનો વહીવટી અહંકાર.

પોતાના સાથીદારોની ધરપકડ અને બંગાળ તથા સરહદ પ્રાંતમાં લાદવામાં આવેલા દમનકારી ઓર્ડિનન્સ વિશે સાંભળીને, ગાંધીજીએ વાઈસરોયને તાર કર્યો. તેમણે અત્યંત વિવેકપૂર્વક પૂછ્યું કે શું આ પગલાંનો અર્થ એ છે કે ગાંધી-ઈરવિન કરાર દ્વારા સ્થપાયેલા મૈત્રી સંબંધોનો અંત આવ્યો છે? તેમણે માર્ગદર્શન માંગ્યું: શું તેમણે વાઈસરોયને મળવું જોઈએ કે પછી મંત્રણાના દ્વાર બંધ થઈ ગયા છે?

લોર્ડ વિલિંગ્ડનનો જવાબ અત્યંત ઠંડો અને ઉદ્ધતાઈભર્યો હતો. તેમણે ઓર્ડિનન્સ અંગે ચર્ચા કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને દાવો કર્યો કે "વિઘાતક પ્રવૃત્તિઓ" સામે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા આ પગલાં જરૂરી છે. તેમણે આડકતરી રીતે ગાંધીજીને કહ્યું: તમે વિદેશમાં હતા ત્યારે પણ કોંગ્રેસના કાર્યો માટે તમે જ જવાબદાર છો. જો તમારે મળવું હોય તો તમારે અમારી શરતો માનવી પડશે. અમે બંગાળ કે સરહદ પ્રાંતના દમન વિશે કોઈ ચર્ચા નહીં કરીએ.

આ અલ્ટીમેટમનો ગાંધીજીએ જે જવાબ આપ્યો તે સ્વાભિમાનનું પ્રતીક હતો. મુલાકાત માટે પોતાના સાથીદારોનો સાથ છોડવાની વાઈસરોયની શરતને તેમણે ફગાવી દીધી.

"હું મારા સાથીઓની સ્વતંત્રતાના ભોગે મારી સલામતી ખરીદી શકતો નથી," એ તેમના સંદેશનો સાર હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ઓર્ડિનન્સ પાછા ખેંચવામાં નહીં આવે, તો કોંગ્રેસ પાસે સવિનય કાનૂનભંગ (સત્યાગ્રહ) ફરી શરૂ કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ રહેશે નહીં.

સરકારે મંત્રણાના દરવાજા કાયમ માટે બંધ કરી દીધા. વાઈસરોયે ગાંધીજી પર સરકારને ધમકી આપવાનો આરોપ મૂક્યો. ૩જી જાન્યુઆરીના પોતાના અંતિમ તારમાં ગાંધીજીએ સ્પષ્ટતા કરી કે સત્યાગ્રહ એ ધમકી નથી, પણ અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવાનો નાગરિકનો "જન્મસિદ્ધ હક" છે. તેમણે તે ઐતિહાસિક વાક્ય લખ્યું:

"અહિંસા એ મારો પરમ સિદ્ધાંત છે... હું મારા સિદ્ધાંતનો કદી ઈનકાર કરવાનો નથી."

વાટાઘાટો માત્ર એક દેખાડો હતી. ઐતિહાસિક લખાણ જણાવે છે કે સરકાર તરફથી "લડાઈની તમામ તૈયારીઓ થઈ ચૂકી હતી."

૪થી જાન્યુઆરી, ૧૯૩૨ની મધ્યરાત્રિએ મુંબઈમાં પોલીસ ત્રાટકી. મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલની ધરપકડ કરવામાં આવી. આ સમાચાર દાવાનળની જેમ ફેલાઈ ગયા. પણ આ માત્ર બે વ્યક્તિઓની ધરપકડ નહોતી; આ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વને ખતમ કરવાનું એક વ્યવસ્થિત કાવતરું હતું.

તે જ સમયે, સમગ્ર દેશમાં "ઓર્ડિનન્સ" (તાત્કાલિક કાયદાઓ) લાગુ કરી દેવામાં આવ્યા. આ કાયદાઓ અત્યંત ક્રૂર હતા.

• કોંગ્રેસની ઓફિસો જપ્ત કરવામાં આવી.
• આશ્રમો પર ટાંચ લાવવામાં આવી.
• રાષ્ટ્રીય શાળાઓને ગેરકાયદેસર જાહેર કરાઈ.
• લોકોના એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો.

લોર્ડ વિલિંગ્ડને એવી આશા સેવેલી કે તેઓ છ અઠવાડિયાની અંદર કોંગ્રેસ અને બળવાની ભાવનાને કચડી નાખશે. તેઓ દેશમાંથી કોંગ્રેસનું નામનિશાન મિટાવી દેવા માંગતા હતા.

આ દસ્તાવેજોનો સૌથી હૃદયદ્રાવક ભાગ પંડિત મદન મોહન માલવીયાજી દ્વારા ૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૩૨ના રોજ લંડનના વર્તમાનપત્રોને મોકલવામાં આવેલો લાંબો તાર છે. ભારતમાં સેન્સરશીપ એટલી કડક હતી કે સત્ય છાપી શકાતું નહોતું. માલવીયાજીનો સંદેશ બ્રિટિશ અત્યાચારોનો "બ્લેક પેપર" સાબિત થયો.

બ્રિટિશ સંસદમાં સર સેમ્યુઅલ હોરે જુઠ્ઠાણું ચલાવ્યું હતું કે ભારતમાં સ્થિતિ કાબૂમાં છે. માલવીયાજીએ આ જૂઠાણાનો પર્દાફાશ કરતા દમનની ભયાનક વિગતો આપી:

૧. આડેધડ હિંસા: પોલીસને છૂટો દોર આપવામાં આવ્યો હતો. શાંત પિકેટિંગ કરતા લોકો પર લાઠીચાર્જ કરવો એ સામાન્ય બાબત બની ગઈ હતી.

૨. અપમાન: એક ચોંકાવનારી વિગત મુજબ, ગુજરાતમાં પોલીસે ગ્રામવાસીઓના કપડાં ફાડી નાખ્યા હતા. કાલીકટમાં મેજિસ્ટ્રેટના હુકમથી એક સ્ત્રીનું મંગળસૂત્ર કાઢી લેવામાં આવ્યું હતું – જે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઘોર અપમાન ગણાય.

૩. "સભ્ય" સરકારની બર્બરતા: બિહાર અને સરહદ પ્રાંતમાં સ્વયંસેવકોને નાગા કરવામાં આવ્યા, બેભાન થાય ત્યાં સુધી મારવામાં આવ્યા અને કાંટાળા ઝાડીઓમાં ફેંકી દેવાયા. બે માણસોને ઘોડાગાડી પાછળ બાંધીને કેટલાય માઈલ સુધી ઘસડવામાં આવ્યા હતા.

૪. આર્થિક યુદ્ધ: માત્ર વિરોધ કરનારાઓ જ નહીં, તેમના પરિવારજનોને પણ દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. નાના બાળકોના વાંક માટે માતાપિતાને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા.

આટલા મધ્યયુગીન અત્યાચારો છતાં, માલવીયાજીએ નોંધ્યું કે વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર પહેલા કરતા વધુ મજબૂત બન્યો હતો. મુંબઈ અને કલકત્તાના કાપડ બજારો વેરાન હતા. વેપારીઓએ બ્રિટિશ માલના ઓર્ડર આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. સરકારે જે "ડર" પેદા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, તે ઉલટો પડ્યો હતો.

આ સ્ત્રોત સામગ્રી બ્રિટિશ વ્યૂહરચના કેમ નિષ્ફળ ગઈ તેનું સચોટ વિશ્લેષણ આપે છે. સરકાર માનતી હતી કે નેતાઓને જેલમાં પૂરવાથી અને હિંસા આચરવાથી ચળવળ વિખેરાઈ જશે.

જ્યારે ગાંધી, પટેલ અને નેહરુ જેવા દિગ્ગજો જેલમાં હતા, ત્યારે ચળવળ અટકી નહીં, પણ તેનું વિકેન્દ્રીકરણ થયું. દરેક જિલ્લામાં "ડિક્ટેટર" (સ્થાનિક નેતા) નિમાયા. એક પકડાય તો બીજો તેનું સ્થાન લેતો.

દમને સામાન્ય માણસમાં આગ ભભૂકાવી દીધી. વેપારીઓ, સ્ત્રીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ જેઓ પહેલા દૂર હતા, તેઓ હવે મેદાનમાં આવ્યા. પોલીસની નિર્દયતાએ લોકોમાં ભયને બદલે "નૈતિક રોષ" જગાડ્યો જેણે દેશને એક તાંતણે બાંધી દીધો.

લખાણ એક મહત્વનો મુદ્દો ટાંકે છે: સરકાર દેવાળું ફૂંકવાની તૈયારીમાં હતી. પોલીસ સ્ટેટ ચલાવવાનો ખર્ચ અને બહિષ્કારને કારણે મહેસૂલમાં થયેલો જંગી ઘટાડો – આ બેવડા ફટકાએ સરકારની તિજોરી તળિયાઝામ કરી દીધી હતી. સરકારની આબરૂ કશી રહી નહોતી.

૧૯૩૨ની આ ઘટનાઓ એ રાત્રિનો સૌથી અંધકારમય પ્રહર હતો જેની પછી આઝાદીનું પ્રભાત થવાનું હતું. "ઓર્ડિનન્સ રાજ" એ સાબિત કરી દીધું કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય હવે ભારત પર લોકોની સંમતિથી નહીં, પણ માત્ર બળજબરીથી શાસન કરી રહ્યું છે. અને ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે બળજબરીનું શાસન લાંબુ ટકતું નથી.

થોડા જ મહિનામાં ૬૦,૦૦૦ થી વધુ ધરપકડનો આંકડો પહોંચી ગયો. કોલેજમાંથી કાઢી મૂકેલા વિદ્યાર્થીઓ, રસોડું છોડીને લાઠીઓ ખાવા આવેલી ગૃહિણીઓ અને તે અંગ્રેજ મિત્રો જેઓ ન્યાયના પક્ષે ઉભા રહ્યા.

૧૯૩૨નો આ દમનકાળ સવિનય કાનૂનભંગની તાકાતનું પ્રતીક છે. તેણે બતાવ્યું કે ગમે તેટલી શક્તિશાળી સરકાર હોય, તે પ્રજાના સહકાર વિના ચાલી શકતી નથી. ગાંધીજીએ વાઈસરોયને આપેલો જવાબ – કે તેઓ રાષ્ટ્રના સ્વમાન સાથે સોદો નહીં કરે – તે રાજકીય નૈતિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

અંતે, લાઠીઓ તૂટી ગઈ, પણ જુસ્સો ન તૂટ્યો. સરકારનો લોકોને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો અને આઝાદીની ઝંખના દેશના ખૂણે ખૂણે પ્રસરી ગઈ.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---

Swaraj - 22 - AMBIKA PRASAD BAJPAI

Watch on YouTube

આધુનિક હિન્દી પત્રકારત્વના પિતામહ અંબિકા પ્રસાદ બાજપેયીની અનકહી કથા

ઇતિહાસ ઘણીવાર વક્તાઓ અને સેનાપતિઓને યાદ રાખે છે, પરંતુ તે અવારનવાર તે લેખકોને ભૂલી જાય છે જેમણે તેમને અવાજ આપ્યો હતો. ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં કલકત્તાની ધુમાડા ભરેલી અને અશાંત શેરીઓમાં, સ્વદેશી આંદોલનના ગર્જના વચ્ચે, એક વ્યક્તિ શાંતિથી ઓફિસમાં બેસીને પોતાની કલમને એવી શાહીમાં બોળી રહ્યો હતો જે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના વસ્ત્રોને કાયમ માટે ડાઘ લગાવી દેવાની હતી. તે વ્યક્તિ હતા અંબિકા પ્રસાદ બાજપેયી. સામાન્ય નિરીક્ષકો માટે, તેઓ પરંપરાગત પોશાકમાં સજ્જ એક સરળ માણસ હતા જે ચા અને કોફીથી દૂર રહેતા હતા. પરંતુ બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર માટે, તેઓ એક ખતરનાક બૌદ્ધિક હતા જેમણે હિન્દી પત્રકારત્વને માત્ર સમાચારના માધ્યમમાંથી યુદ્ધના હથિયારમાં ફેરવી દીધું હતું.

૩૦ ડિસેમ્બર, ૧૮૮૦ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુરમાં જન્મેલા બાજપેયીના લોહીમાં ઇતિહાસનો ભાર હતો. તેમના દાદા અવધના છેલ્લા રાજા, નવાબ વાજિદ અલી શાહના શાસન હેઠળ સારા હોદ્દા પર હતા. જોકે, ૧૮૫૭ના વિપ્લવના વિનાશક પરિણામો પછી પરિવારની સંપત્તિ અને નસીબ પડી ભાંગ્યા, જેના કારણે તેમના પિતા, કંદપુર નારાયણને મીઠાના દલાલ અને કોન્ટ્રાક્ટર તરીકે કામ કરવા માટે કલકત્તા સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડી. અહીં, બંગાળના સાંસ્કૃતિક વાતાવરણમાં યુવાન અંબિકાના ભાગ્યનું ઘડતર થયું.

સંસ્થાનવાદી ભારતની કરૂણતા માત્ર રાજકીય શાસન જ નહીં, પરંતુ આર્થિક ગળેટૂંપો પણ હતી. બાજપેયી, જેમણે એક મૌલવી પાસેથી ફારસી અને ઘરે સંસ્કૃત શીખ્યું હતું, તેઓ શરૂઆતમાં પરંપરાગત માર્ગ પર હતા અને અલાહાબાદ બેંકમાં ક્લાર્ક તરીકે કામ કરતા હતા. પરંતુ ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલાએ શાંતિને વિખેરી નાખી. વાતાવરણ હિંસા અને દેશભક્તિથી ભરેલું હતું.

આ અસ્થિર સમયગાળા દરમિયાન એક સંબંધીએ બાજપેયીને બે પુસ્તકો આપ્યાં: દાદાભાઈ નવરોજીનું 'અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા' અને વિલિયમ ડિગ્બીનું 'પ્રોસ્પરસ ઇન્ડિયા'. આ લખાણો માત્ર સામાન્ય વાંચન નહોતા; તે બ્રિટન ભારતની સંપત્તિ કેવી રીતે લૂંટી રહ્યું હતું તેના પુરાવા હતા. બાજપેયીએ માત્ર તેને વાંચ્યા જ નહીં; તેમણે તેને આત્મસાત કર્યા. તેઓ ઈમ્પીરીયલ લાઈબ્રેરીમાં જતા અને આઈરિશ હોમ રૂલ ચળવળ, અમેરિકન ક્રાંતિ અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ જેવા વિષયો પરના ઐતિહાસિક પુસ્તકો વાંચતા હતા. તેમને સમજાયું કે સ્વતંત્રતા ભીખમાં નથી મળતી; તેને છીનવી પડે છે.

૧૯૦૫માં, બાજપેયીએ 'હિન્દી બંગવાસી' માં સબ-એડિટર તરીકે જોડાવા માટે બેંકની સુરક્ષિત નોકરી છોડી દીધી. ૧૯૦૭ સુધીમાં, તેઓ એક પૂર્ણ-સ્તરના રાજકીય કાર્યકર બની ગયા હતા. તેમણે પછી તેમનું પોતાનું માસિક પેપર, 'નૃસિંહ' શરૂ કર્યું અને સંપાદિત કર્યું. ભલે તે અલ્પજીવી હતું, પણ તે ઉગ્ર હતું. તેના તંત્રીલેખોમાં, બાજપેયીએ બ્રિટિશરોની "ભાગલા પાડો અને રાજ કરો" (Divide and Rule) નીતિની આકરી ટીકા કરી હતી.

કોંગ્રેસના નરમપંથી જૂથોથી વિપરીત, જેઓ સરકારને અરજી કરવામાં માનતા હતા, બાજપેયી ઉગ્ર વિચારો ધરાવતા હતા. લાલ-બાલ-પાલ (લાલા લજપત રાય, બાલ ગંગાધર તિલક અને બિપિન ચંદ્ર પાલ) તેમના નાયકો હતા. તેમણે દલીલ કરી હતી કે 'સ્વરાજ્ય'નો અર્થ માત્ર શાસકોને બદલવાનો નથી; તેનો અર્થ "પીડિત જનતાનો ઉત્થાન" છે.

તેમની સૌથી ઊંડી ટીકાઓમાંની એક - જે આજે પણ પ્રાસંગિક છે - તે ૧૯૦૭માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પર કરવામાં આવી હતી. તેમણે પક્ષ પર આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેણે ગ્રામ પંચાયત પ્રણાલીને પુનર્જીવિત કરવાનો વિચાર છોડી દીધો છે કારણ કે તેનાથી પક્ષમાં વર્ચસ્વ ધરાવતા વકીલ અને બેરિસ્ટર સભ્યોની આવકને અસર થશે. આત્મનિરીક્ષણનું આવું સ્તર તે સમયે દુર્લભ હતું.

જોકે, અંબિકા પ્રસાદ બાજપેયીનું સૌથી મોટું યોગદાન માત્ર તેમણે શું લખ્યું તે ન હતું, પરંતુ તેમણે કેવી રીતે લખ્યું તે હતું. તેમના પહેલાં, હિન્દી પત્રકારત્વ ઘણીવાર જૂનવાણી અને જટિલ હતું. ૧૯૧૧માં, તેઓ 'ભારત મિત્ર' ના તંત્રી બન્યા અને તેને સાપ્તાહિકમાંથી દૈનિક અખબારમાં ફેરવી દીધું. આ એક મોટો બદલાવ હતો.

તેઓ સમજતા હતા કે જનતા સુધી આઝાદીનો સંદેશ પહોંચાડવા માટે ભાષા સરળ છતાં શક્તિશાળી હોવી જોઈએ. તેમણે હિન્દી ગદ્યને સરળ બનાવ્યું, આકર્ષક હેડલાઇન્સ રજૂ કરી અને અખબારોના લેઆઉટ (રચના) ને આધુનિક બનાવ્યું. તેમણે અનિવાર્યપણે આજના આધુનિક હિન્દી અખબાર માટેનો પાયો નાખ્યો હતો.

તેમની રૂઢિચુસ્ત જીવનશૈલી હોવા છતાં - તેમણે ત્રણ વાર લગ્ન કર્યા હતા (દરેક પત્નીના મૃત્યુ પછી), અને સમુદાયના ભોજન સમારોહમાં જવાનું ટાળતા હતા - તેમના રાજકીય વિચારો ક્રાંતિકારી હતા. જ્યારે મહાત્મા ગાંધીએ અસહકાર આંદોલન (Non-Cooperation Movement) શરૂ કર્યું, ત્યારે બાજપેયી તેમાં કૂદી પડ્યા. એક વફાદાર કાર્યકર તરીકેની ભૂમિકા માટે તેઓ જેલમાં ગયા, જોકે વિરોધાભાસી રીતે તેઓ સંપૂર્ણપણે અહિંસામાં માનતા ન હતા છતાં આંદોલનની શિસ્તનું પાલન કરતા હતા.

જ્યારે ગાંધીજીએ અચાનક આંદોલન પાછું ખેંચ્યું ત્યારે તેઓ કથિત રીતે નિરાશ થયા હતા. બાજપેયી માટે, આઝાદીનો સંઘર્ષ એ એક એવી આગ હતી જેને સંપૂર્ણ વિજય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી ઓલવવી ન જોઈએ.

અંબિકા પ્રસાદ બાજપેયી ૧૯૪૧માં નિવૃત્ત થયા, અને તેમના માનમાં યોજાયેલી જાહેર સભામાં તેમને ૧૪૦૦૦ રૂપિયાની થેલી ભેટમાં આપવામાં આવી હતી - જે તે સમયે એક નાની સંપત્તિ હતી, પરંતુ તે વ્યક્તિ માટે એક નમ્ર શ્રદ્ધાંજલિ હતી જેણે પોતાનું સર્વસ્વ આપી દીધું હતું. ૧૯૬૮માં તેમનું અવસાન થયું, અને તેઓ 'હિન્દુ રાજ્ય શાસ્ત્ર' અને 'સમાચાર પત્રો કા ઈતિહાસ' જેવી રચનાઓનો વારસો પાછળ છોડી ગયા.

આજે, આપણે પંડિત અંબિકા પ્રસાદ બાજપેયીને માત્ર એક પત્રકાર તરીકે જ નહીં, પરંતુ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદના શિલ્પી તરીકે શ્રદ્ધાંજલિ અર્પીએ છીએ. તેમણે એક પેઢીને શીખવ્યું કે પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ તોપ જેટલી જ ઘાતક હોઈ શકે છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે વ્યક્તિ પરંપરામાં ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી હોઈ શકે છે (સંસ્કૃત, ફારસી, રૂઢિચુસ્તતા) અને સાથે સાથે મીડિયાના આધુનિકીકરણ કરનાર અને ક્રાંતિકારી પણ હોઈ શકે છે. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં, ભાષણોના ઘોંઘાટ વચ્ચે, બાજપેયીની કલમનો અવાજ ન્યાય માટે ગર્જના સમાન છે.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---

The Thorny Crown: How Sardar Patel Braved the Storm of 1931

Watch on YouTube

૧૯૩૧ ના કરાંચી અધિવેશનમાં સરદાર પટેલનું લોખંડી નેતૃત્વ અને રાષ્ટ્રનો સંકલ્પ

૧૯૩૧ નું વર્ષ એટલે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં એક એવો વળાંક, જ્યાં લોહી, આંસુ, અને અડગ મનોબળનો અદભૂત સંગમ થયો હતો. બ્રિટિશ સલ્તનત સામે ઝઝૂમી રહેલી અને 'વનવાસ' ભોગવતી કોંગ્રેસ માટે આ સમય માત્ર રાજકીય લડાઈનો નહોતો, પણ નૈતિક પરીક્ષાનો હતો. આ કપરા કાળમાં જ્યારે દેશ આખો આક્રોશમાં હતો, ત્યારે એક શખ્સે અત્યંત શાંતિ અને મક્કમતાથી દેશનું સુકાન સંભાળ્યું. એ શખ્સ એટલે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, અને તે જવાબદારી એટલે 'કાંટાનો તાજ' ગણાતું કોંગ્રેસનું પ્રમુખપદ.

આપણે ૧૯૩૧ ના કરાંચી અધિવેશનની એ રોમાંચક અને હૃદયસ્પર્શી વાત કરતાં જાણીશું, કે સરદારે કઈ રીતે યુવાનોના રોષને દેશભક્તિની શક્તિમાં બદલ્યો.

કરાંચી અધિવેશન શરૂ થવાના માત્ર ગણતરીના દિવસો પહેલા, ૨૩ માર્ચ ૧૯૩૧ ના રોજ આખા દેશના કાળજા કંપી ઉઠ્યા હતા. બ્રિટિશ હકુમતે ક્રાંતિકારી વીરો ભગત સિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુને ફાંસી આપી દીધી હતી. આ સમાચાર વાયુવેગે પ્રસરતા આખા દેશમાં માતમ અને ગુસ્સાનું મોજું ફરી વળ્યું. યુવા પેઢી અત્યંત દુઃખી અને ક્રોધિત હતી. તેમને લાગતું હતું કે ગાંધી-ઇરવિન કરાર દ્વારા જો કોંગ્રેસે દબાણ કર્યું હોત, તો કદાચ આ શહીદોના જીવ બચી શક્યા હોત.

આ ભયાનક આક્રોશની વચ્ચે ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ મુંબઈથી કરાંચી જવા નીકળ્યા. આ પ્રવાસ સામાન્ય નહોતો. દરેક રેલવે સ્ટેશને તેમને ભવ્ય સ્વાગતને બદલે "કાળા વાવટા" (કાળા ઝંડા) બતાવવામાં આવતા હતા. કરાંચી પહોંચતા જ દ્રશ્ય અત્યંત કરુણ હતું. 'આશાવાદી અલ્પાત્મા' ના નામે ઓળખાતા યુવાનોએ ગાંધીજી અને સરદારના હાથમાં કાળા ફૂલોના ગુચ્છા મૂક્યા. આ ફૂલો માત્ર શ્રદ્ધાંજલિ નહોતા, પણ નેતાગીરી સામેનો એક તીખો સવાલ હતો.

સરદાર પટેલ માટે આ પ્રમુખપદ કોઈ સન્માનની ગાદી નહોતી, પણ કાંટાની સેજ હતી. સાક્ષરવર્ય શ્રી નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ ત્યારે ગાંધીજીના હાથમાં ગીતાના ૧૮મા અધ્યાયનો એક સંશોધિત શ્લોક મૂક્યો હતો:

"જહાં યોગેશ છે ગાંધી, અને ધ્રૂંધર વલ્લભ;

ત્યાં શ્રી જય, ત્યાં ભૂતિ, નીતિ, નિશ્ચલ માનું હું."

આ શ્લોક સરદારની ક્ષમતા અને ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક નેતૃત્વ પરના અખૂટ વિશ્વાસનું પ્રતીક હતો. સરદારે આ 'કાંટાનો તાજ' એક ખરા ક્ષત્રિયની માફક હસતા મુખે સ્વીકારી લીધો. તેમને ખબર હતી કે આ સમયે દેશને એક એવા નેતાની જરૂર છે જે લાગણીઓના પૂરને વહેવા દે અને છતાં નૈતિક મૂલ્યોને જાળવી રાખે.

કરાંચીમાં અધિવેશનનો મંડપ ભવ્ય હતો. આકાશછત્ર નીચે હજારો સ્વયંસેવકો અને જેલમાંથી છૂટીને આવેલા સત્યાગ્રહીઓ હાજર હતા. રાત્રિના સમયે વીજળીના પ્રકાશમાં એ મંડપ કોઈ દિવ્ય ભૂમિ જેવો લાગતો હતો. જ્યારે સરદારે પોતાનું ભાષણ શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમની વાણીમાં જે વજન અને સાદગી હતી, તેણે હજારોના હૃદય જીતી લીધા.

તેમણે અત્યંત નમ્રતાથી કહ્યું: "મારા જેવા સીધા સાદા ખેડૂતને તમે દેશના પ્રથમ સેવકના પદ માટે ચૂંટ્યો તે મારી સેવા કરતા ગુજરાતની જનતાએ જે અદભૂત બલિદાન આપ્યા છે તેની કદર છે." આ શબ્દો માત્ર વિનમ્રતા નહોતા, પણ એક એવો સંદેશ હતો કે કોંગ્રેસ હવે માત્ર ભદ્ર વર્ગની સંસ્થા નથી રહી, પણ તે ખેડૂતો અને મજૂરોની અવાજ બની છે.

અધિવેશનમાં ભગત સિંહના બલિદાન અંગે ભારે ચર્ચાઓ ચાલી. સરદાર પટેલે પોતાના ભાષણમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ભલે ક્રાંતિકારીઓની કાર્યપદ્ધતિ અહિંસાથી અલગ હતી, પણ તેમની દેશભક્તિ પર કોઈ શંકા કરી શકે તેમ નથી. તેમણે બ્રિટિશ સરકારની 'હૃદયશૂન્યતા' ની આકરી ટીકા કરી. સરદારે કહ્યું કે આખા દેશની માગણી છતાં સરકારે આ યુવાનોને ફાંસી આપી, તે બતાવે છે કે બ્રિટિશ ન્યાયતંત્ર કેટલું પોકળ છે.

જ્યારે યુવાનો પૂછતા કે આપણે ગાંધી-ઇરવિન સમજૂતી કેમ કરી? ત્યારે સરદારે તાર્કિક જવાબ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે લડાઈમાં વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ એ પરાજય નથી, પણ આગળ વધવાની નવી રણનીતિ છે. તેમણે શસ્ત્રની ભાષામાં સમજાવ્યું: "આપણે અત્યારે તલવાર મ્યાન કરી છે, પણ તેને કાટ ન ચડવા દેતા. તેને ખાદી અને આત્મશુદ્ધિ દ્વારા ચળકતી રાખજો."

૧૯૩૧ ના કરાંચી અધિવેશનની સૌથી મોટી દેણ 'મૂળભૂત અધિકારો' અને 'આર્થિક કાર્યક્રમ' નો ઠરાવ હતો. સરદાર પટેલના નેતૃત્વમાં કોંગ્રેસે પ્રથમવાર જાહેર કર્યું કે આઝાદ ભારત કેવું હશે. તેમાં નીચેની બાબતોનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો:

૧. મૂળભૂત અધિકારો: અભિવ્યક્તિની આઝાદી, ધર્મની સ્વતંત્રતા અને કાયદા સમક્ષ સમાનતા.

૨. શ્રમિકોના હિતો: કારખાનાઓમાં કામ કરતા મજૂરો માટે યોગ્ય વેતન અને કામના કલાકો નક્કી કરવા.

૩. ખેડૂતોની સુરક્ષા: જમીન મહેસૂલમાં રાહત અને સાહુકારોના શોષણમાંથી મુક્તિ.

૪. અસ્પૃશ્યતા નિવારણ: જાતિભેદ વિના દરેક નાગરિકને સમાન તક.

આ ઠરાવ આજે આપણા ભારતના બંધારણનો આત્મા ગણાય છે. તે સમયે સરદારે આ ઠરાવ પસાર કરીને બતાવી દીધું હતું કે કોંગ્રેસ માત્ર સત્તા મેળવવા નથી ઈચ્છતી, પણ તે જનસામાન્યના આર્થિક અને સામાજિક ઉત્થાન માટે કટિબદ્ધ છે.

કરાંચીમાં આંતરિક વિરોધો પણ ઓછા નહોતા. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ અને સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા યુવા નેતાઓ ગાંધી-ઇરવિન કરારથી સંતુષ્ટ નહોતા. તેમ છતાં, સરદાર પટેલની સંગઠનશક્તિ અને ગાંધીજી પ્રત્યેના આદરને કારણે આ નેતાઓએ પણ રાષ્ટ્રના હિતમાં એકતા બતાવી. સુભાષબાબુએ વિરોધ હોવા છતાં ઠરાવને ટેકો આપ્યો, જેનાથી કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે સરદારનું કામ સરળ બન્યું.

અધિવેશનના અંતે સરદારે યુવાનોને એક એવો પડકાર ફેંક્યો જે આજે પણ પ્રસ્તુત છે. તેમણે કહ્યું: "ગાંધીજીને ૬૩ વર્ષ થયા; મને ૫૬ વર્ષ થયા. સ્વરાજ મેળવવાની ઉતાવળ અમને વૃદ્ધોને વધારે હોય કે તમને યુવાનોને? અમારે તો મરતા પહેલા આઝાદ ભારત જોવું છે!" આ શબ્દોએ યુવાનોના ક્રોધને એક દિશા આપી. તેમને સમજાયું કે સરદાર અને ગાંધી પણ આઝાદી માટે તેટલા જ આતુર છે જેટલા તેઓ પોતે છે.

સરદારે યુવાનોને સમજાવ્યું કે શાંતિપૂર્ણ આંદોલન એ કાયરતા નથી, પણ એક એવી શક્તિ છે જે મોટામાં મોટા સામ્રાજ્યને હચમચાવી શકે છે. તેમણે પૃથ્વી પર એવી કોઈ શક્તિ નથી જે આપણને આઝાદી મેળવતા રોકી શકે, જો આપણે એક થઈને લડીએ.

૧૯૩૧ નું કરાંચી અધિવેશન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના જીવનનું એક સુવર્ણ પ્રકરણ છે. તેમણે સાબિત કરી દીધું કે નેતૃત્વ એટલે માત્ર ભાષણો આપવા નહીં, પણ કપરા સંજોગોમાં પ્રજાના રોષને જીરવવો અને તેને રાષ્ટ્ર નિર્માણની ઉર્જામાં બદલવો. તેમણે 'કાંટાનો તાજ' પહેરીને ભારતને એવો નકશો આપ્યો જેના પર આજે આપણું લોકશાહી ભારત ગર્વથી ઉભું છે.

સરદારની એ મક્કમતા, ખેડૂતો પ્રત્યેનો પ્રેમ અને દેશ માટે બલિદાન આપવાની ભાવના આપણને હંમેશા પ્રેરણા આપતી રહેશે. કરાંચીનું એ અધિવેશન ખરેખર ભારતની 'આત્મશુદ્ધિની જાગૃતિ' નું પ્રતીક હતું.

---

---

Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel

---