ક્રાંતિ, રાષ્ટ્રવાદ અને યોગનો અનોખો ત્રિવેણી સંગમ: વિષ્ણુ દામોદર ‘ભાઈ’ ચિતલે
ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઈતિહાસ એ માત્ર રાજા-મહારાજાઓ કે મહાન નેતાઓના
નામો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પણ તેમાં એવા અનેક ‘અનામી’ નાયકો છે જેમણે પોતાની વિચારધારા
અને રાષ્ટ્રપ્રેમ વચ્ચે ક્યારેય સમાધાન કર્યું નથી. આવા જ એક વિરલ વ્યક્તિત્વ એટલે વિષ્ણુ દામોદર ચિતલે, જેઓ લોકમુખે ‘ભાઈ’ ચિતલે તરીકે જાણીતા થયા. ૨૦મી સદીના ભારતમાં જ્યારે સામ્યવાદ (Communism)
અને રાષ્ટ્રવાદ (Nationalism) ઘણીવાર વિરોધાભાસી માનવામાં આવતા,
ત્યારે ભાઈ ચિતલે આ બંને પ્રવાહોને એક કરીને જીવ્યા હતા.
૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૦૬ના રોજ મહારાષ્ટ્રના કોલ્હાપુર સ્ટેટમાં જન્મેલા વિષ્ણુ
ચિતલેનો ઉછેર એક ચિત્પાવન બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા કોલ્હાપુર,
સાતારા અને પુણેમાં હોમિયોપેથિક ડોક્ટર તરીકે સેવા આપતા
હતા. પિતાની દવાની દુકાન અને દર્દીઓની સેવા જોતા જોતા વિષ્ણુમાં માનવતાવાદી અભિગમ
વિકસ્યો.
તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ કોલ્હાપુરમાં લીધું અને ૧૯૨૫માં સાતારાની ન્યૂ ઇંગ્લિશ
સ્કૂલમાંથી મેટ્રિક પાસ કર્યું. ત્યારબાદ ૧૯૨૯માં પુણેની વિખ્યાત એસ.પી.
કોલેજમાંથી બી.એ.ની પદવી મેળવી. આ સમયગાળો ભારત માટે ખૂબ જ નિર્ણાયક હતો.
ગાંધીજીની આગેવાનીમાં દેશ આઝાદીના સ્વપ્ન જોઈ રહ્યો હતો,
અને બીજી તરફ યુરોપથી સામ્યવાદના વિચારો ભારતીય યુવાનોના
મનને હચમચાવી રહ્યા હતા. વિષ્ણુએ એલ.એલ.બી. અને એમ.એ.નો અભ્યાસ શરૂ તો કર્યો,
પણ દેશની પરિસ્થિતિએ તેમને પુસ્તકો છોડીને રસ્તા પર ઉતરવા
મજબૂર કર્યા.
ભાઈ ચિતલે કોઈ પણ વિચારધારાને આંધળી રીતે સ્વીકારનારા માણસ નહોતા. તેમણે
માર્ક્સવાદી અને સામ્યવાદી સાહિત્યનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. તેમને લાગ્યું કે ભારતના
ગરીબ ખેડૂતો અને મજૂરોનું શોષણ અટકાવવા માટે સામ્યવાદ જરૂરી છે. ૧૯૩૪માં તેઓ
સત્તાવાર રીતે સામ્યવાદી પક્ષ (Communist Party) માં જોડાયા. પરંતુ, તેમની નસોમાં રાષ્ટ્રવાદ પણ એટલો જ વહેતો હતો.
૧૯૨૮ થી ૧૯૩૪ દરમિયાન, જ્યારે તેઓ સામ્યવાદી વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ રહ્યા હતા,
ત્યારે પણ તેમણે સક્રિયપણે 'યુથ લીગ' અને 'સિવિલ લિબર્ટીઝ યુનિયન'માં કામ કર્યું. ૧૯૩૦-૩૧ના મીઠાના સત્યાગ્રહ અને જંગલ
સત્યાગ્રહમાં ભાગ લઈને તેમણે બ્રિટિશ હકુમતને પડકારી હતી.
ભાઈ ચિતલેના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક ૧૯૪૨માં આવ્યો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન,
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય સમીકરણોને કારણે ભારતીય સામ્યવાદી
પક્ષે કોંગ્રેસના ‘હિંદ છોડો આંદોલન’ (Quit India Movement) નો વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. સામ્યવાદી પક્ષના
નેતાઓ બ્રિટનને ટેકો આપવા માંગતા હતા કારણ કે રશિયા બ્રિટન સાથે હતું.
પરંતુ ભાઈ ચિતલે આ નિર્ણય સામે અડગ ઉભા રહ્યા. તેમણે પક્ષના આદેશોની નિર્ભયપણે
ટીકા કરી. તેમના માટે રશિયા કે આંતરરાષ્ટ્રીય સામ્યવાદ કરતા ભારતની આઝાદી સર્વોપરી
હતી. તેમણે હજારો કાર્યકરોને સાથે લઈને આંદોલનમાં ભાગ લીધો. પરિણામે,
શિસ્તભંગના પગલાં તરીકે તેમને પક્ષમાંથી હાંકી કાઢવામાં
આવ્યા. આ એવો સમય હતો જ્યારે ભાઈ ચિતલેએ સાબિત કર્યું કે તેઓ કોઈ પક્ષના ગુલામ નથી,
પણ રાષ્ટ્રના સેવક છે.
૧૯૩૬માં મહારાષ્ટ્રના ફેઝપુર ખાતે કોંગ્રેસનું ઐતિહાસિક અધિવેશન યોજાયું હતું.
ભાઈ ચિતલેએ હજારો ખેડૂતોની કૂચનું નેતૃત્વ કરીને ખેડૂતોની વેદનાને રાષ્ટ્રીય મંચ
પર મૂકી હતી. તેઓ ખેડૂતો અને શ્રમિકોના હક્કો માટે વિધાનસભામાં પણ એટલા જ પ્રખર
અવાજમાં બોલતા.
ગોવા મુક્તિ આંદોલન વખતે તેમની બહાદુરીના કિસ્સા આજે પણ યાદ કરાય છે. ૧૦૦૦
સ્વયંસેવકોની ટુકડી લઈને તેઓ ગોવા સરહદ તરફ કૂચ કરી રહ્યા હતા. પોર્ટુગીઝ સૈનિકોએ
ગોળીબાર શરૂ કર્યો, પણ ભાઈ ચિતલે ડર્યા વગર આગળ વધ્યા. તેમણે ભારતની અખંડિતતા
માટે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો હતો. બાદમાં, તેઓ સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર ચળવળમાં જોડાયા અને મુંબઈ
વિધાનસભામાં ચૂંટાઈ આવ્યા.
ભાઈ ચિતલેનું જીવન વિરોધાભાસોથી ભરેલું અને છતાં સંતુલિત હતું. એક તરફ તેઓ
સામ્યવાદી હતા જે ધર્મને અફીણ માનતા હોય, પણ બીજી તરફ તેઓ યોગના પ્રખર ઉપાસક હતા. તેઓ આજીવન અવિવાહિત
રહ્યા અને એક તપસ્વીની જેમ જીવ્યા. તેમણે પ્રાચીન ગ્રંથો અને યોગનો ઊંડો અભ્યાસ
કર્યો હતો. રસપ્રદ વાત એ છે કે, તેઓ પોતાના બીમાર સાથીઓને યોગાભ્યાસ અને યોગ્ય આહાર દ્વારા
સાજા કરતા હતા.
તેઓ જ્ઞાતિ પ્રથા અને અસ્પૃશ્યતાના સખત વિરોધી હતા. બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલા
હોવા છતાં, તેમણે દલિતો અને વંચિતોના ઉત્થાન માટે કામ કર્યું. ૧૯૬૧માં જ્યારે ચીને ભારત
પર આક્રમણની તૈયારી કરી હતી, ત્યારે પક્ષના નેતાઓ મૌન હતા, પરંતુ ભાઈ ચિતલેએ ચીનના દાવાઓ સામે ભારતનો પક્ષ મજબૂતીથી
રજૂ કર્યો હતો.
એપ્રિલ ૧૯૬૧માં વિજયવાડા ખાતેના સામ્યવાદી પક્ષના અધિવેશન માટે તેમણે જે
રાજકીય નોંધો તૈયાર કરી હતી, તે આજે પણ તેમના બૌદ્ધિક ઊંડાણની સાક્ષી પૂરે છે. ૧૯૬૧માં જ
આ તેજસ્વી તારાનું અવસાન થયું.
ભાઈ ચિતલે માત્ર એક રાજકારણી નહોતા, પણ એક એવા વિચારક હતા જેમણે પશ્ચિમના ભૌતિકવાદી
માર્ક્સવાદને ભારતીય આધ્યાત્મિક યોગ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમનું જીવન
આપણને શીખવે છે કે રાષ્ટ્રભક્તિ કોઈ એક વિચારધારાની જાગીર નથી. સત્યના પક્ષે ઉભા
રહેવા માટે ક્યારેક પોતાના જ લોકો સામે લડવાની હિંમત જોઈએ,
જે ભાઈ ચિતલે પાસે ભરપૂર હતી.
Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel
